Từ hiện tượng “Đêm trắng”: Một phút hạnh phúc có quá ít cho cả một đời người?

Điện thoại của hàng triệu người trẻ trên khắp hành tinh đang ghi nhận một sự việc bất thường. Họ dừng lướt ngón tay qua những video mười lăm giây mà dừng lại rất lâu ở một cuốn sách mỏng, in năm 1848, của một nhà văn Nga nổi tiếng khó đọc, kể về một người đàn ông vô danh lang thang bốn đêm ở Saint Petersburg và yêu một cô gái sẽ chọn một người khác. Không twist, không cảnh nóng, không phản diện, chỉ có một người nói nhiều, một người nghe và một buổi sáng mưa.

Từ màn hình điện thoại qua những bản ebook và những content, “Đêm trắng” leo lên top sách dịch bán chạy ở Anh, đạt tăng trưởng bốn con số tại Brazil và ở Việt Nam, được người trẻ chụp lại kèm nhạc buồn, vài dòng ghi chú tâm trạng hoặc kèm dòng caption: “Trắng đêm cùng đêm trắng”.

Điều gì đã khiến một cuốn sách cách đây già một thế kỷ lại hồi sinh như vậy?

1. Nếu anh còn trẻ, như năm cũ

Người ta hay nghĩ Dostoevsky là ông già râu rậm, mắt trũng, chuyên viết về tội ác, Chúa và sự điên. Nhưng "Đêm trắng" không phải của ông già Dostoevsky ấy, mà của một thanh niên Dostoevsky 27 tuổi.

Năm 1848, Dostoevsky mới nổi được ba năm. Tiểu thuyết đầu tay "Những kẻ khốn cùng" (1846) đưa anh thành ngôi sao bất ngờ của văn đàn Petersburg. Nhà phê bình quyền lực Belinsky gọi anh là Gogol mới. Rồi tác phẩm thứ hai, "Kẻ song trùng", bị chê thảm hại, và bị chính Belinsky quay lưng. Chàng trai vừa được tung hô lập tức biết mùi đời ấm lạnh.

Trong khoảng trống đó, Dostoevsky viết một loạt truyện ngắn và feuilleton cho các tờ báo, trong đó có "Đêm trắng", đăng trên tạp chí Otechestvennye Zapiski cuối năm 1848. Tiêu đề phụ của nó rất quan trọng nhưng thường bị quên: Một tiểu thuyết tình cảm, rút từ hồi ức của một kẻ mộng mơ. Nhân vật "kẻ mộng mơ" (mechtatel) không phải mới khai sinh trong truyện này, Dostoevsky đã phác hoạ nó từ trước đó một năm, trong những bài ký "Biên niên Petersburg", nơi anh mô tả một kiểu người trẻ thành thị sống nội tâm nhiều hơn sống ngoài đời. Họ cô độc giữa đám đông, trong những kịch bản tưởng tượng thay cho một cuộc đời thật. Nói cách khác, "Đêm trắng" là tự hoạ.

Cũng năm 1848, Dostoevsky bắt đầu lui tới nhóm Petrashevsky, một hội đọc sách và bàn luận về tư tưởng xã hội. Tháng 4 năm 1849, anh bị bắt. Tháng 12 năm ấy, anh bị đưa ra quảng trường Semyonovsky, nghe đọc bản án tử hình, bị bịt mắt, rồi được ân xá vào phút chót, khi tâm hồn đã chuẩn bị hành trang để qua bên kia thế giới. Sau cái màn từ cõi chết trở về ấy là bốn năm tù khổ sai ở Siberia, nơi Dostoevsky nghe đủ mọi tội ác trên đời mà không một nhà văn nào dám nghĩ tới.

Nghĩa là "Đêm trắng" là một trong những thứ cuối cùng Dostoevsky viết trước khi trở thành "Dostoevsky". Nó nằm ở ranh giới: bên này là một chàng trai còn tin rằng nỗi buồn đẹp nhất là tình yêu, bên kia là người sẽ viết "Tội ác và hình phạt". Đọc "Đêm trắng" là đọc một tác giả chưa biết điều gì sắp xảy ra với mình, và có lẽ vì thế mà cuốn sách trong trẻo đến lạ. Nó không có gánh nặng của người chết hụt mà chỉ có cái nỗi đời nặng khôn kham của người yêu hụt.

2. Vì sao GenZ khóc?

Câu trả lời dễ nhất là có lẽ là vì ngắn. Chỉ 80 trang, một đêm trắng là xong, đủ để viết một review trên Goodreads. Người ta mặc định gen Z đọc ít nhưng ít ai để ý họ là một thế hệ có thói quen đọc mới. Đọc có mục tiêu: để đánh dấu, để có một bức ảnh đẹp, để đăng lên mạng, để có content. Một cuốn cổ điển 80 trang là quá đẹp cho việc này.

Nhưng độ ngắn chỉ giải thích lý do các bạn trẻ mở sách chứ không giải thích được vì sao họ khóc khi gấp sách lại.

Cái làm họ khóc là nhân vật chính, sao mà giống họ đến vậy.

Kẻ mộng mơ của Dostoevsky là một thanh niên sống trong thành phố lớn, không có bạn, không có câu chuyện gì để kể về mình, dành phần lớn thời gian xây những cuộc đời tưởng tượng, và khi cuối cùng cũng gặp được một người thật thì lại choáng ngợp. Nói quá nhiều, yêu quá nhanh, hy vọng quá lớn và tự trấn an mình chỉ đang “làm bạn”. Thay Petersburg bằng bất kỳ đô thị nào của 2026, đổi những cuộc đi bộ đêm thành những đêm “nấu cháo”, đó là chân dung của rất nhiều bạn trẻ tuổi đôi mươi.

AFP trích lời một influencer Brazil: người trẻ nhận ra chính mình trong "hình ảnh kẻ mộng mơ cô độc". Sau đại dịch, sau vài năm học online và làm việc từ xa, sau khi tình yêu bị chuyển thành trò vuốt màn hình, một câu chuyện về hai người tình cờ gặp nhau trên phố, nói chuyện với nhau bốn đêm liền mà không ai kiểm tra tin nhắn, trở thành thứ vừa xa lạ vừa khiến người ta thèm khát. Nhiều người đọc trẻ nói họ ghen tỵ với các nhân vật, không phải vì tình yêu, mà vì sự hiện diện.

Rồi có Nastenka. Cô gái không nợ kẻ mộng mơ điều gì. Cô nói rõ từ đầu là mình đang chờ người khác. Cô không lừa dối, không lợi dụng, nhưng cô có một khả năng mà ai từng yêu đơn phương đều nhận ra ngay: khả năng làm người khác hy vọng mà không cần hứa hẹn. Trên TikTok, tranh luận về Nastenka kéo dài hàng nghìn bình luận. Cô là nạn nhân hay thủ phạm? Cô có yêu anh không, dù chỉ một đêm, hay… một chút? Việc một cuốn sách đã 178 tuổi vẫn gây xáo động như một người yêu cũ vừa đăng một story mới là bằng chứng cho thấy Dostoevsky đã đúng.

Và cuối cùng là cái kết. Gen Z lớn lên với những câu chuyện tình được thiết kế để "trả thù" cho khán giả: kẻ xấu bị vạch mặt, người hiền được đền bù. "Đêm trắng" không đền bù ai. Nastenka đi. Trời mưa, tim nát, tình tan. Nhưng kẻ mộng mơ, thay vì nguyền rủa, lại cầu chúc cho cô hạnh phúc, rồi tự hỏi liệu một phút hạnh phúc ngắn ngủi có ít cho cả một đời người quá dài. Cái kết ấy không cho người đọc trẻ chỗ để giận. Nó chỉ cho họ chỗ để buồn. Và hoá ra, trong một nền văn hoá liên tục bảo họ phải "healing", phải "move on", phải "know your worth", được phép buồn mà không cần lý do chính đáng là một sự khai phóng.

3. Vì sao là bây giờ

Lý do thứ nhất là cơ chế. BookTok bùng nổ từ đại dịch, và những video được xem nhiều nhất, theo các nhà xuất bản, là video về "những cuốn sách làm bạn khóc". Thuật toán không cần biết Dostoevsky là ai; nó chỉ biết video có người khóc, có bìa sách đẹp, có nhạc buồn thì được giữ lại. Bản Penguin Little Black Classics bìa đen giá 3 bảng, chụp dưới ánh đèn vàng, vô tình là một vật thể được thiết kế cho Instagram từ trước khi Instagram tồn tại. Ở Anh, 86% số bản "Đêm trắng" bán ra là bản này.

Lý do thứ hai là thời điểm. Cuốn sách bắt đầu lan trên BookTok từ khoảng cuối 2023, thành hiện tượng bán hàng ở Anh năm 2024 (top 4 sách dịch bán chạy, theo The Guardian), rồi đến 2025–2026 lan sang Brazil, Tây Ban Nha và nhiều nơi khác. Ở Brazil, nhà xuất bản Editora 34 báo cáo doanh số tăng 463% so với cùng kỳ năm trước. Đây không phải cơn sốt một tuần. Nó là làn sóng ba năm, và mỗi nước "phát hiện" nó theo cách của mình.

Lý do thứ ba, sâu hơn, là một sự đảo chiều thẩm mỹ. Suốt thập kỷ 2010, văn hoá đại chúng ưa tình yêu như một cuộc chiến: chiến lược hẹn hò, red flag, "không ai xứng đáng với nước mắt của bạn". "Đêm trắng" thuộc về một truyền thống hoàn toàn khác, truyền thống tình cảm chủ nghĩa (sentimentalism) thế kỷ 18-19, nơi cảm xúc không phải là điểm yếu cần quản lý mà là bằng chứng của việc còn sống. Việc gen Z quay về với nó có thể là dấu hiệu của sự mệt mỏi: mệt vì phải tối ưu hoá cả trái tim, mệt với những “chiến dịch”, mệt với chuyện phải đạt được một mục đích gì đó trong mỗi cuộc hẹn hò.

Một nhà nghiên cứu và dịch giả văn học Nga ở Brazil, Cecília Rosas, đã cảnh báo đừng nhầm nhiệt tình trên mạng xã hội với phê bình văn học. Cô đúng. Rất nhiều video về "Đêm trắng" chỉ đọc nó như một chuyện tình đơn phương và bỏ qua phần châm biếm: Dostoevsky không hoàn toàn đứng về phía kẻ mộng mơ. Anh ta được ông vừa như nạn nhân vừa như một lời cảnh báo, kẻ đã chọn tưởng tượng thay vì sống, và nhận đúng cái mình chọn. Nhưng chính việc người đọc trẻ tự tìm thấy tầng nghĩa nào họ cần, dù có thể không phải tầng nghĩa tác giả nhấn mạnh nhất, cũng là cách một tác phẩm sống sót qua thế kỷ. Không chỉ gen Z mà mọi độc giả đều có quyền đọc tác phẩm theo cách của họ. Nói một cách sáo mòn: ta không đọc sách, mà sách đang đọc ta.

4. Những gì giữ lại

Nếu phải rút "Đêm trắng" xuống còn vài điều đáng mang theo sau khi gấp sách, người viết bài này xin chọn bốn.

Thứ nhất, sống bằng tưởng tượng là một cám dỗ có thật, và nó không vô hại. Kẻ mộng mơ không phải người xấu. Anh ta chỉ quen với việc mọi thứ trong đầu mình đều đẹp hơn ngoài đời, và đến lúc cuộc đời thật gõ cửa thì anh ta không biết mở. Đây là điều Dostoevsky nhìn thấy năm 1848 và nó chưa bao giờ đúng hơn bây giờ.

Thứ hai, lắng nghe là một hình thức yêu, và cũng có thể là một hình thức tự lừa. Bốn đêm ấy về bản chất là hai người kể chuyện đời mình cho nhau. Kẻ mộng mơ nghe Nastenka với tất cả sự chăm chú của một người chưa từng được ai nghe. Vấn đề là anh ta tưởng được nghe cũng đồng nghĩa với được yêu.

Thứ ba, cuốn sách không dạy cách tránh nỗi đau, nó dạy cách đau cho tử tế. Kết thúc, kẻ mộng mơ không biến Nastenka thành kẻ thù. Không có sự cay đắng, không có "chúc cô hạnh phúc chỉ một ngày". Anh ta chúc cô hạnh phúc thật lòng. Trong thời đại mà mọi cuộc chia tay đều được kể lại như một vụ án, sự lịch thiệp ấy gần như là cực đoan.

Thứ tư: giá trị của một khoảnh khắc không được đo bằng việc nó kéo dài bao lâu. Dostoevsky kết truyện bằng một câu hỏi, không phải một câu trả lời. Và câu hỏi ấy để ngỏ cho mỗi người đọc tự điền, tuỳ vào việc họ đã từng có một phút nào như thế chưa.

5. Vĩ thanh

Có lẽ cách đúng nhất để hiểu vì sao "Đêm trắng" sống lại không phải là đi phân tích thuật toán TikTok mà thử phân tích xem Dostoevsky đã biết gì về chúng ta từ năm 1848. Ở tuổi 27, chàng thanh niên ấy biết rằng sẽ luôn có những người trẻ đi trong thành phố như đi trong mơ, gặp một con người thật màc không biết phải làm sao. Anh ta biết họ sẽ bị bỏ lại. Anh ta bèn để lại cho họ một câu hỏi thay vì một lời an ủi.

Vì anh ta tin họ sẽ đủ lớn để tự tìm câu trả lời.

Và hoá ra họ đủ lớn thật. Chỉ là họ mất 178 năm để thực sự tìm thấy nhau.