Đây là một trong những từ khó phát âm nhất tiếng Việt, đến người bản xứ đọc còn méo mồm

Bên cạnh câu thành ngữ quen thuộc "phong ba bão táp không bằng ngữ pháp Việt Nam", hệ thống ngữ âm của chúng ta cũng là một thử thách không hề nhỏ. Đôi khi, sự phức tạp chẳng nằm ở những câu từ dài dòng, mà nó ẩn ngay trong một từ ghép chỉ có hai âm tiết vô cùng quen thuộc trong đời sống hằng ngày.

Từ "ngoằn ngoèo" chính là một ví dụ điển hình. Là từ cửa miệng để chỉ những đường nét uốn lượn, trắc trở, nhưng chính cấu trúc âm tiết của từ này cũng là một cái bẫy khẩu hình khiến ngay cả người bản xứ cũng phải líu lưỡi nếu thử đọc nhanh liên tục.

Để hiểu tại sao từ này lại có khả năng gây "méo mồm", cần nhìn vào cấu trúc ngữ âm của từng âm tiết. Từ "ngoằn ngoèo" là sự kết hợp của những âm thanh đòi hỏi cơ miệng phải co bóp và thay đổi hình dáng liên tục ở tốc độ mili giây.

Đầu tiên là phụ âm đầu "ng". Đây là một phụ âm mũi, đòi hỏi người nói phải hạ ngạc mềm để luồng hơi thoát ra cả đường mũi lẫn đường miệng. Đối với người nước ngoài, âm "ng" đặt ở đầu câu đã là một thử thách lớn, nhưng với người Việt, cái bẫy thực sự nằm ở phần vần ngay phía sau.

Cả hai âm tiết đều chứa vần có nguyên âm đệm "o" ("oăn" và "oeo"). Khi phát âm các vần này, khẩu hình bắt buộc phải chuyển động theo quy trình: tròn môi lại trước, sau đó mới mở rộng khoang miệng để phát ra âm chính và âm cuối. Việc lặp lại liên tiếp hai âm tiết tròn môi, kết hợp với việc bẻ lái từ vần kết thúc bằng âm mũi "n" (ở từ "ngoằn") sang vần kết thúc bằng bán nguyên âm "o" (ở từ "ngoèo") khiến các cơ môi và lưỡi phải hoạt động hết công suất.

Trong ngữ nghĩa, "ngoằn ngoèo" dùng để mô tả một địa hình quanh co, một nét chữ không thẳng hay một lối đi trắc trở. Điều thú vị là cách phát âm của từ này cũng "gập ghềnh" y như những gì nó biểu đạt. Dấu huyền ở cả hai âm tiết ép cao độ của giọng nói xuống thấp, tạo ra một độ trì nhất định trong khoang miệng, khiến luồng hơi đi ra bị giữ lại lâu hơn.

Chính vì đặc tính ngữ âm phức tạp này, "ngoằn ngoèo" thường xuyên xuất hiện trong các trò chơi líu lưỡi (tongue-twister) dân gian. Nếu bạn thử thách một người bạn đọc cụm từ này liên tiếp 5 đến 10 lần với tốc độ tăng dần, tỷ lệ cao là họ sẽ bị vấp, nói nhầm thành "ngoằn ngoằn", "ngoèo ngoèo" hoặc phát ra những âm thanh hoàn toàn vô nghĩa.

Sự bất tiện trong khẩu hình này chứng minh rằng, việc làm chủ các âm tiết tiếng Việt đòi hỏi một sự khéo léo và phản xạ cơ miệng rất cao. Đôi khi chỉ một phút lơ là, bộ não chưa kịp điều khiển cơ lưỡi là từ vựng quen thuộc này đã biến thành một "tai nạn" phát âm hài hước ngay lập tức.