Bệnh nhân tiểu đường nên ăn ổi nhiều hơn? Bác sĩ Bệnh viện Bạch Mai trả lời

Trả lời câu hỏi này, BS Dương Minh Tuấn (Khoa Nội tiết - Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai) cho biết: "Ổi là một lựa chọn rất tốt, nhưng ăn "thoải mái" thì chưa đúng. Người bệnh nên lựa chọn ổi thường xuyên hơn để thay cho bánh kẹo, nước ngọt hoặc những món ăn vặt kém lành mạnh. Không nên hiểu rằng càng ăn nhiều ổi thì đường huyết càng giảm".

1. Trong ổi có gì đáng chú ý?

Theo cơ sở dữ liệu của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ, trung bình 100 g ổi tươi cung cấp: 68 kcal; 14,3 g carbohydrate, trong đó khoảng 8,9 g là đường tự nhiên; 5,4 g chất xơ; 417 mg kali; 228 mg vitamin C."Như vậy, 100 g ổi đã chứa lượng carbohydrate gần tương đương một khẩu phần trái cây trong chế độ ăn của người đái tháo đường. Điểm mạnh của ổi không phải là không có đường mà nằm ở hàm lượng chất xơ cao, mật độ năng lượng thấp và giá trị vi chất tốt. Các phân tích tổng hợp trên người bệnh đái tháo đường cho thấy chế độ ăn giàu chất xơ có thể cải thiện đường huyết lúc đói, HbA1c, mỡ máu và cân nặng. Tuy nhiên, đây là lợi ích của chế độ ăn giàu chất xơ nói chung, không phải tác dụng chữa bệnh riêng của quả ổi", BS Dương Minh Tuấn phân tích.

2. Ăn ổi có làm đường huyết tăng ít hơn không?

Trong một thử nghiệm bắt chéo trên 19 người khỏe mạnh, ổi ăn nguyên miếng có chỉ số đường huyết khoảng 29, trong khi ổi xay nhuyễn có chỉ số khoảng 47. Cả hai vẫn thuộc nhóm thấp, nhưng kết quả cho thấy cấu trúc thực phẩm rất quan trọng: cùng là ổi nhưng ăn nguyên miếng tạo đáp ứng đường huyết thấp hơn khi xay nhuyễn. Tuy nhiên, nghiên cứu này rất nhỏ và không thực hiện trên người bệnh đái tháo đường nên chưa thể coi là bằng chứng chắc chắn cho mọi loại ổi.

Một phân tích tổng hợp gồm 19 thử nghiệm với 888 người bệnh đái tháo đường cho thấy tăng lượng trái cây giúp giảm đường huyết lúc đói trung bình khoảng 8,4 mg/dL, tương đương 0,47 mmol/L, nhưng không làm HbA1c giảm có ý nghĩa thống kê. Đáng chú ý, lợi ích được ghi nhận khi trái cây được đưa vào chế độ ăn mà tổng năng lượng không tăng lên. Nói cách khác, trái cây có lợi khi nó thay thế một thực phẩm kém lành mạnh, chứ không phải khi được ăn thêm sau một bữa đã có quá nhiều cơm, bún, bánh mì hoặc đồ ngọt.

3. Bằng chứng riêng đối với quả ổi có mạnh không?

BS Dương Minh Tuấn khẳng định: "Không mạnh như nhiều bài quảng cáo thường mô tả".

Một thử nghiệm năm 2016 chia 45 sinh viên y khoa khỏe mạnh thành ba nhóm, trong đó hai nhóm ăn 400 g ổi chín mỗi ngày, có vỏ hoặc bỏ vỏ, trong sáu tuần. Nhóm bỏ vỏ cải thiện một số chỉ số mỡ máu nhưng mức giảm đường huyết lúc đói không có ý nghĩa thống kê; trong khi nhóm ăn cả vỏ lại ghi nhận đường huyết lúc đói và một số chỉ số mỡ máu tăng.

Tuy nhiên, mỗi nhóm chỉ có 15 người, đối tượng không mắc đái tháo đường, liều ổi rất lớn, thời gian ngắn và không đánh giá HbA1c. Vì vậy, nghiên cứu này không chứng minh ổi có thể điều trị đái tháo đường, cũng không đủ căn cứ để khuyên tất cả người bệnh phải gọt bỏ vỏ ổi.

"Ngoài ra, nhiều thông tin về tác dụng "hạ đường huyết của ổi" thực chất được lấy từ nghiên cứu trên lá ổi, dịch chiết cô đặc, tế bào hoặc động vật. Không thể lấy kết quả của trà lá ổi hay viên chiết xuất để suy ra rằng ăn quả ổi sẽ tạo ra tác dụng tương tự", chuyên gia cho hay.

4. Vậy tại sao ổi vẫn là lựa chọn tốt?

BS Dương Minh Tuấn cho rằng, ổi có thể mang lại một số lợi thế thực tế:

Hàm lượng chất xơ cao giúp quá trình hấp thu carbohydrate chậm hơn, tăng cảm giác no và hỗ trợ nhu động ruột.

Một khẩu phần ổi cung cấp nhiều vitamin C và các hợp chất thực vật có lợi.

Ăn ổi nguyên miếng đòi hỏi nhai lâu, khó ăn quá nhanh như nước ép hoặc sinh tố.

Nếu dùng ổi thay bánh ngọt, trà sữa, nước ép hoặc đồ ăn vặt giàu năng lượng, người bệnh có thể giảm được cả đường, năng lượng và cảm giác đói.

Các hướng dẫn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ vẫn coi trái cây nguyên quả là nguồn carbohydrate có chất lượng, nhưng phải tính vào tổng lượng carbohydrate của bữa ăn.

Các nghiên cứu quan sát quy mô lớn cũng cho thấy ăn trái cây tươi thường xuyên liên quan với nguy cơ tử vong và biến chứng mạch máu thấp hơn ở người đã mắc đái tháo đường. Tuy nhiên, đây là mối liên quan quan sát được, không chứng minh riêng quả ổi trực tiếp ngăn ngừa biến chứng.

5. Người bệnh đái tháo đường nên ăn bao nhiêu ổi?

Hiện không có một "liều ổi điều trị" được xác lập. Mốc thực hành hợp lý đối với phần lớn người trưởng thành là:

Khoảng 100–150g phần ăn được mỗi lần;

Tương đương khoảng 14–21 g carbohydrate và 5–8g chất xơ;

Thường bắt đầu với một khẩu phần mỗi ngày. Có thể dùng hai khẩu phần chia thành hai thời điểm nếu vẫn phù hợp với tổng năng lượng, tổng carbohydrate và kế hoạch dinh dưỡng cá nhân.

Không nên quy đổi bằng “một quả” vì ổi có quả chỉ 100g nhưng cũng có quả nặng 300-500g. Cân thử vài lần sẽ chính xác hơn ước lượng bằng mắt.

Một quả ổi lớn 500g có thể cung cấp khoảng 72g carbohydrate, 45g đường tự nhiên và 340 kcal. Vì vậy, dù chỉ số đường huyết thấp, ăn cả quả lớn một lúc vẫn có thể làm đường huyết tăng đáng kể.

6. Ăn ổi như thế nào là hợp lý nhất?

Ưu tiên ổi tươi, ăn nguyên miếng và nhai kỹ.

Không ép nước, không thêm đường, sữa đặc hoặc siro.

Hạn chế sinh tố ổi, mứt ổi và ổi sấy vì dễ ăn nhiều, hấp thu nhanh hoặc có thêm đường.

Nếu ăn ổi trong hoặc ngay sau bữa chính, cần tính nó vào tổng carbohydrate của bữa, thay vì coi là món “ăn thêm không tính”.

Có thể ăn vỏ nếu đã rửa sạch và cơ thể dung nạp tốt. Chưa có bằng chứng đủ mạnh để khẳng định người đái tháo đường bắt buộc phải gọt vỏ.

Không nên chấm quá nhiều muối ớt, muối tôm hoặc đường, nhất là khi có tăng huyết áp, suy tim hay bệnh thận.

Người dùng insulin nhanh cần tính lượng carbohydrate của ổi như các loại trái cây khác.

Nếu muốn biết cơ thể mình đáp ứng như thế nào, người bệnh có thể giữ nguyên các thành phần khác của bữa ăn, đo đường huyết trước và khoảng hai giờ sau ăn trong vài lần khác nhau. Kết quả từ máy đo hoặc cảm biến đường huyết có giá trị hơn việc chỉ dựa vào cảm giác "ổi không ngọt".

7. Những trường hợp cần thận trọng

- Ăn quá nhiều chất xơ đột ngột có thể gây đầy bụng, đau bụng hoặc rối loạn đại tiện. Nên tăng dần và uống đủ nước.

- Người có liệt dạ dày do đái tháo đường thường phải hạn chế thức ăn nhiều chất xơ, nhiều hạt hoặc khó nhai; cần thực hiện theo hướng dẫn riêng.

- Ổi chứa khoảng 417mg kali trong 100g. Người mắc bệnh thận mạn không phải ai cũng cần kiêng ổi, nhưng nếu đang tăng kali máu, suy thận tiến triển hoặc được bác sĩ yêu cầu hạn chế kali thì khẩu phần phải được điều chỉnh.

- Không dùng ổi, trà lá ổi hay sản phẩm chiết xuất để thay thế thuốc điều trị đái tháo đường.

"Tóm lại, ổi là một trong những lựa chọn trái cây tốt cho người bệnh đái tháo đường nhờ nhiều chất xơ, năng lượng không cao và đáp ứng đường huyết tương đối thấp khi ăn nguyên miếng. Tuy nhiên, ổi không phải thuốc hạ đường huyết và không có chuyện ăn càng nhiều càng tốt.

Hãy lựa chọn ổi thường xuyên hơn, nhưng ăn đúng khẩu phần; dùng ổi để thay thế đồ ngọt hoặc thực phẩm kém lành mạnh, không phải ăn thêm không giới hạn.

Một khẩu phần khoảng 100–150 g/lần là mốc khởi đầu hợp lý cho phần lớn người bệnh. Ba nguyên tắc dễ nhớ là: ăn nguyên quả - kiểm soát khẩu phần - tính vào tổng carbohydrate của bữa ăn", BS Dương Minh Tuấn nói.