Việt Nam vừa có thành phố thứ 7, nơi cất giấu cỗ máy thời gian bằng đá và ngôi làng không bao giờ khoá cửa

Mỗi khi di chuyển qua cầu Đồng Nai, người dân từ các vùng lân cận thường hình dung về nơi này như một thủ phủ công nghiệp, vùng trồng bưởi Tân Triều, hoặc điểm trung chuyển trên lộ trình giao thông. Tuy nhiên, các nghiên cứu lịch sử và khảo cổ cho thấy đây là một trong những địa bàn có tiến trình định cư và tầng nấc văn hóa lâu đời tại Nam Bộ. Ngày 30 tháng 4 năm 2026, Đồng Nai chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương thứ 7 của Việt Nam, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lịch sử phát triển hành chính của địa phương.

Tiến trình phát triển đô thị của Đồng Nai có dấu ấn lớn từ các làn sóng di cư trong lịch sử. Năm 1679, tướng quân Trần Thượng Xuyên cùng khoảng 3.000 quân dân người Hoa trung thành với nhà Minh, do không quy phục nhà Thanh, đã di chuyển bằng đường biển ngược dòng sông Đồng Nai đến vùng Biên Hòa. Được sự chấp thuận của Chúa Nguyễn về việc định cư và khai phá vùng đất phía Nam, nhóm cư dân này đã dừng chân tại Cù lao Phố, một doi đất có diện tích khoảng 6,6 km² nằm giữa lòng sông.

Chỉ vài thập kỷ sau, Cù lao Phố phát triển thành Nông Nại Đại Phố, trở thành một trong những thương cảng sầm uất tại xứ Đàng Trong. Nơi đây từng là trung tâm giao thương các mặt hàng tơ lụa, gốm sứ, đồ đồng và chiếu dệt. Quá trình này cũng tạo ra sự dung hợp văn hóa giữa cộng đồng người Hoa di cư và phong tục, lối sống của người Việt từ miền Trung vào. Năm 1684, Thất Phủ Cổ Miếu hay còn gọi là Chùa Ông được xây dựng tại trung tâm thương cảng. Đây là cơ sở tín ngưỡng của người Hoa đầu tiên tại Nam Bộ do bảy phủ cùng góp công xây dựng. Đến nay, công trình hơn 340 năm tuổi này vẫn được bảo tồn và duy trì các hoạt động thờ tự diện rộng.

Quốc Tử Giám phương Nam và dấu ấn người mở cõi

Năm 1698, Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh vâng lệnh Chúa Nguyễn vào kinh lược phương Nam. Ông thiết lập bản doanh tại Cù lao Phố, thành lập huyện Phước Long và dựng dinh Trấn Biên, chính thức xác lập chủ quyền hành chính của triều đình đối với vùng đất này. Sau khi ông qua đời vào năm 1700, người dân địa phương đã lập đền thờ và tôn kính ông như một vị có công mở cõi, đặt nền móng cho quyền sở hữu đất đai của người Việt tại đây.

Đến năm 1715, Văn Miếu Trấn Biên được xây dựng tại khu vực Bửu Long thuộc Biên Hòa, đóng vai trò là trung tâm giáo dục đầu tiên của toàn vùng Nam Bộ. Với quy mô khuôn viên rộng hơn 15 hecta và kiến trúc đặc trưng mái ngói xanh ngọc bích, công trình được ví như Văn Miếu Quốc Tử Giám của phương Nam. Qua nhiều thế kỷ, di tích này vẫn là không gian văn hóa giáo dục, nơi các thế hệ học sinh địa phương thường đến thực hiện nghi thức thắp hương và nguyện cầu trước các kỳ thi lớn.

Vùng đất 50 dân tộc và sự thật về ngôi làng không bao giờ khóa cửa

Đồng Nai hiện là nơi cư trú của hơn 50 dân tộc, với quy mô dân số đông thứ 5 cả nước, đạt khoảng hơn 4,49 triệu người. Là địa phương có mật độ khu công nghiệp lớn hàng đầu Việt Nam, tỉnh thu hút lượng lớn lao động nhập cư từ khắp các tỉnh thành trong nhiều thập kỷ qua.

Đặc điểm dân cư của Đồng Nai mang tính chất mở, khi phần lớn các cộng đồng đều có gốc gác từ các cuộc di cư ở những thời điểm khác nhau. Sự đa dạng này tạo nên một không gian văn hóa đa dạng. Cộng đồng người Chơ Ro bản địa duy trì lễ hội mừng lúa mới Sayangva, người Hoa duy trì các hoạt động lễ Tết tại Chùa Ông, và cộng đồng người Tày Nùng di cư từ những năm 1980 tiếp tục sinh hoạt các câu lạc bộ hát then đàn tính.

Địa phương cũng là một trong 21 tỉnh thành đóng góp vào việc gìn giữ nghệ thuật Đờn ca tài tử, di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại được UNESCO công nhận. Đặc biệt tại vùng cù lao nông nghiệp Tân Triều, người dân hiện vẫn duy trì lối sống cộng đồng truyền thống vô cùng độc đáo. Ranh giới đất đai chủ yếu được phân định bằng cây cỏ tự nhiên và một số khu vực dân cư vẫn giữ nguyên thói quen không bao giờ khóa cửa nhà, tạo nên một nét văn hóa bình yên hiếm có giữa nhịp sống đô thị.

Giải mã cỗ máy thời gian bằng đá và mảng màu độc bản thế giới Về mặt khảo cổ học, địa bàn Long Khánh sở hữu di tích mộ cự thạch Hàng Gòn. Đây là một hầm mộ dạng dolmen cấu tạo từ các tấm đá hoa cương và trụ đá lớn, có niên đại được xác định từ khoảng thế kỷ thứ II trước Công nguyên đến thế kỷ thứ III sau Công nguyên. Loại hình kiến trúc này tương đối hiếm trên thế giới và phương thức vận chuyển, chế tác các khối đá khổng lồ của cư dân cổ thời kỳ đó hiện vẫn là một ẩn số, khiến nơi đây được ví như một cỗ máy thời gian kỳ bí thu hút sự tò mò của giới khảo cổ và du khách.

Bên cạnh đó, Gốm Biên Hòa là một thương hiệu thủ công mỹ nghệ của địa phương từng được ghi nhận trên thị trường quốc tế, gắn liền với màu men xanh đặc trưng được người Pháp gọi là Vert de Bien Hoa. Nghề gốm tại đây có gốc rễ từ thời kỳ khai phá Cù lao Phố và được chuẩn hóa về mặt kỹ nghệ khi trường Bá Nghệ Biên Hòa được thành lập vào năm 1903 nay là Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đồng Nai.

Chương mới của siêu đô thị

Ngay hôm nay ngày 18 tháng 5 năm 2026, Đồng Nai chính thức tổ chức lễ công bố nghị quyết thành lập thành phố trực thuộc Trung ương tại Quảng trường Long Hưng thuộc khu đô thị Aqua City, kết hợp hoạt động bắn pháo hoa tại 13 điểm trên địa bàn. Trước đó, một công trình hạ tầng giao thông trọng điểm là Sân bay Quốc tế Long Thành đã đón chuyến bay thương mại đầu tiên hạ cánh vào ngày 19 tháng 12 năm 2025.

Bên cạnh tốc độ đô thị hóa và phát triển hạ tầng công nghiệp, địa phương vẫn duy trì việc bảo tồn các không gian di sản như Thất Phủ Cổ Miếu, mộ cự thạch Hàng Gòn, các vùng cù lao sinh thái, cũng như hệ sinh thái rừng nguyên sinh tại Vườn Quốc gia Cát Tiên. Định hướng phát triển của thành phố trực thuộc Trung ương thứ 7 thể hiện sự kết hợp giữa mở rộng kinh tế hiện đại và giữ gìn các giá trị lịch sử văn hóa nền tảng.

Gợi ý địa điểm khảo sát và tham quan

• Cù lao Phố và Chùa Ông Thất Phủ Cổ Miếu tại Biên Hòa Di tích tín ngưỡng xây dựng từ năm 1684.
• Văn Miếu Trấn Biên tại Biên Hòa Trung tâm văn hóa giáo dục có lịch sử hơn 300 năm.
• Mộ cự thạch Hàng Gòn tại Long Khánh Di tích khảo cổ quy mô lớn tại Đông Nam Á.
• Vườn bưởi Tân Triều tại Vĩnh Cửu Khu vực không gian sinh thái sông nước và làng nghề truyền thống.
• Vườn Quốc gia Cát Tiên tại Tân Phú Khu bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học.