Vì sao "một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao" lại dùng số 1 và 3?

Theo Sức khỏe cộng đồng
Chia sẻ

Vì sao lại là “một” và “ba”, chứ không phải “một” và “hai” hay “một” và “bốn”?

“Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao” là câu tục ngữ quen thuộc, thường được nhắc đến khi nói về tinh thần đoàn kết, hợp tác trong cuộc sống. Hình ảnh một cái cây đứng riêng lẻ được đặt cạnh ba cái cây cùng chụm lại, tạo nên sự đối lập rõ ràng: một cá thể khó có thể làm nên việc lớn, nhưng khi nhiều cá thể cùng chung sức, kết quả có thể vượt xa khả năng của từng người.

Điều thú vị là hai con số xuất hiện trong câu tục ngữ không đơn thuần dùng để đếm số cây. Trong bài nghiên cứu Đặc điểm của cụm số từ trong tiếng Việt và những biểu hiện tương đương trong tiếng Hán hiện đại, đăng trên Tạp chí Ngôn ngữ & Đời sống năm 2013, ThS. Đỗ Thị Kim Cương, giảng viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, phân tích rằng “một” và “ba” trong câu tục ngữ đã chuyển từ nghĩa số đếm chính xác sang nghĩa khái quát, biểu thị lượng ít và lượng nhiều. Theo cách hiểu này, “một cây” gợi hình ảnh đơn độc, cá thể, còn “ba cây” đại diện cho số đông, nhiều cá thể liên kết với nhau.

Nói cách khác, người xưa không nhất thiết muốn khẳng định cứ phải có đúng ba cái cây thì mới tạo nên một ngọn núi. Số “một” được dùng để nhấn mạnh trạng thái riêng lẻ, còn số “ba” tạo cảm giác về sự tập hợp của nhiều cá thể. Chính thế đối lập ít - nhiều giúp người nghe nhanh chóng hiểu được thông điệp: một người khó làm nên việc lớn nếu chỉ dựa vào sức mình, nhưng khi nhiều người cùng góp sức, khó khăn có thể được vượt qua.

Cách sử dụng này cũng không phải trường hợp duy nhất trong tiếng Việt. Trong nhiều thành ngữ, tục ngữ và ca dao, các con số thường được dùng với ý nghĩa biểu trưng thay vì chỉ số lượng cụ thể. Chẳng hạn, “triệu người như một” không có nghĩa là chỉ đích danh một triệu người, mà nhấn mạnh sự đồng lòng của một tập thể; “ba bảy hai mốt” cũng không đơn thuần là phép liệt kê các con số, mà được dùng để chỉ sự thiếu thống nhất, không theo một trật tự nhất định. Nghiên cứu của ThS. Đỗ Thị Kim Cương cũng dẫn những ví dụ này để minh họa cho hiện tượng số từ chuyển nghĩa trong tiếng Việt.

(Ảnh minh họa)

Số ba còn xuất hiện khá phổ biến trong kho tàng tục ngữ Việt Nam. Trong tham luận Tìm hiểu con số biểu trưng “ba” trong tục ngữ người Việt, công bố tại Hội thảo Khoa học Sau đại học năm 2020 của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TP.HCM, nghiên cứu sinh Hà Thị Minh Trang đã khảo sát những câu tục ngữ có chứa con số này, phân tích chúng trên các phương diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Điều đó cho thấy số ba là một đối tượng đáng chú ý khi tìm hiểu cách người Việt sử dụng con số trong lời ăn tiếng nói dân gian.

Một điểm thú vị khác là thông điệp về sức mạnh cộng đồng trong câu tục ngữ không chỉ xuất hiện ở người Việt. Khi so sánh tục ngữ của người Việt với một số dân tộc thiểu số ở phía Bắc, nhà nghiên cứu Nguyễn Nghĩa Dân ghi nhận những cách diễn đạt có nội dung tương đồng như “Vỗ tay cần nhiều ngón, bàn việc cần nhiều người” của người Thái hay “Một tay vỗ không kêu, ba tay vỗ vang rừng” của người H'Mông. Những câu nói khác nhau về hình ảnh nhưng cùng nhấn mạnh một kinh nghiệm rằng muốn tạo nên kết quả lớn, con người cần biết hợp sức và dựa vào nhau.

Vậy tại sao lại là “một” và “ba”, chứ không phải “một” và “hai” hay “một” và “bốn”? Các nghiên cứu ngôn ngữ học cho thấy hai con số này được sử dụng theo nghĩa biểu trưng, tạo thế đối lập giữa ít và nhiều. Tuy nhiên, chưa có đủ căn cứ để khẳng định người xưa lựa chọn số ba vì một lý do lịch sử hay quan niệm cụ thể nào. Điều có thể xác định rõ hơn là cách kết hợp ấy đã tạo nên một hình ảnh ngắn gọn, dễ nhớ, dễ truyền miệng và truyền tải trọn vẹn bài học về tinh thần đoàn kết.

Tổng hợp

TIN CÙNG CHUYÊN MỤC
Xem theo ngày