Vì sao có những người rơi vào trầm cảm sau khi trở nên giàu có?

Trở thành triệu phú chỉ sau một đêm là giấc mơ đời người. Bức tranh được vẽ ra thường là một cuộc sống mới tuyệt vời, hoàn hảo và hoàn toàn không có căng thẳng. Nhưng trong những hoàn cảnh may mắn như vậy, liệu cuộc sống có luôn mang lại chiều hướng tuyệt vời như chúng ta tưởng tượng?

Trong nhiều trường hợp, thực tế lại hoàn toàn ngược lại. Sự giàu có đến quá nhanh có thể trở thành một gánh nặng khổng lồ, tạo ra những thách thức nghiêm trọng về cả tài chính lẫn cảm xúc. Việc làm quen với một khoản tiền khổng lồ bất ngờ dường như là một "phiền toái dễ chịu", nhưng nó cũng có thể là ngòi nổ cho hàng loạt vấn đề về sức khỏe tâm lý.

Bài viết này thảo luận về hiện tượng hội chứng giàu đột ngột (Sudden Wealth Syndrome) và xem xét việc "làm giàu nhanh" có thể tác động đến sức khỏe tâm thần như thế nào.

Hội chứng giàu đột ngột là gì?

Nhà tâm lý học, Tiến sĩ Stephen Goldbart, là người đầu tiên đưa ra khái niệm "Hội chứng giàu đột ngột" sau khi phát hiện ra rằng một số người gặp rất nhiều khó khăn để thích nghi với sự thay đổi hoàn cảnh khi họ trở nên giàu có quá nhanh.

Ông nhận thấy việc bất ngờ sở hữu một tài sản lớn đặt ra những thách thức tâm lý và cảm xúc nghiêm trọng cho nhiều người. Những trục trặc trong quá trình thích nghi này có thể dẫn đến khủng hoảng bản dạng (khủng hoảng nhận thức bản thân), trầm cảm, mất ngủ và lo âu.

Khủng hoảng bản dạng

Khi cuộc sống bị đảo lộn hoàn toàn chỉ sau một đêm, nó có thể khiến một người rơi vào trạng thái bối rối. Khủng hoảng bản dạng là điều mà Goldbart ghi nhận ở một số người vừa sở hữu tài sản lớn. Một người có thể đột ngột cảm thấy mình khác biệt một cách khó chịu so với bạn bè, gia đình và rơi vào cảm giác sợ hãi khi phải nói với họ về sự thay đổi vận may này.

Vậy, khủng hoảng bản dạng là gì?

Khủng hoảng bản dạng xảy ra khi bạn nghi ngờ về vị trí của mình trong cuộc sống và con người thật của chính mình. Khi một người đột ngột trở nên giàu có, điều đó có thể khiến họ không còn rõ ràng về vai trò của mình đối với thế giới và bước tiếp theo mình nên làm gì.

"Trong tâm lý học, một cuộc khủng hoảng thường đề cập đến tình trạng căng thẳng tinh thần dâng cao do nhận thức rằng một sự thay đổi đang đến gần và bạn không có đủ nguồn lực để xử lý sự thay đổi đó."

Điều này phản ánh rất chính xác tình huống giàu lên đột ngột.

Rất thú vị khi xem xét tác phẩm văn học Những kỳ vọng lớn lao (Great Expectations) của Charles Dickens như một ví dụ về tác động của việc sở hữu tài sản. Trong câu chuyện, Pip, một cậu bé mồ côi, đột nhiên nhận được một khoản thừa kế kếch xù từ một người bồi thường ẩn danh. Cậu chuyển từ vùng quê lên London, bước chân vào giới thượng lưu và tự tạo áp lực cho bản thân để giành lấy vị thế xã hội. "Cậu ấy đã trải qua một sự thay đổi vị kỷ trong tính cách khi bị cuốn vào những kỳ vọng xã hội đi kèm với khoản thừa kế của mình."

Hội chứng Kẻ giả mạo 

Những người vật lộn với hội chứng Kẻ giả mạo luôn cảm thấy mình không xứng đáng với những thành tựu đạt được. Họ cảm thấy bản thân không giỏi giang hay thông minh như người khác nghĩ và sợ rằng mình sẽ bị "lật tẩy", mặc dù thực tế họ là những người rất tài năng và được công nhận.

Trong cuốn sách Ditching Imposter Syndrome (Loại bỏ hội chứng Kẻ giả mạo), tác giả Clare Josa viết rằng 4 chữ 'P' đại diện cho hội chứng này là: Chủ nghĩa hoàn hảo (Perfectionism), Tê liệt hành động (Paralysis), Nỗ lực làm hài lòng người khác (People-pleasing), và Trì hoãn (Procrastination). Tất cả các yếu tố này đều có thể trở nên tồi tệ hơn do hội chứng giàu đột ngột.

Khi đột ngột tiếp nhận tài sản lớn, một dạng "hội chứng kẻ giả mạo tài chính" có thể xuất hiện, khiến người đó khó lòng chấp nhận rằng hiện tại họ đã có thể mua những thứ mà trước đây không thể chạm tới. Ví dụ, họ có thể tiếp tục đi những đôi giày cũ kỹ hoặc trì hoãn các buổi khám sức khỏe định kỳ.

Hậu quả hành vi và thách thức cảm xúc của việc giàu lên đột ngột

Khi sở hữu tài sản, hành vi, ưu tiên, lựa chọn lối sống và khát vọng của con người sẽ thay đổi. Sự giàu có đột ngột có thể đặt lên vai họ tinh thần trách nhiệm, mục đích sống và sự cẩn trọng — và những người có các phẩm chất này thường ít gặp khó khăn nhất trong quá trình chuyển giao.

Những người có sức khỏe tâm thần ổn định, từng làm việc chăm chỉ và đạt được thành tựu xuất sắc trong lĩnh vực của họ có xu hướng tiếp nhận khoản tiền bất ngờ này một cách chừng mực và có mục đích rõ ràng hơn.

Tuy nhiên, tác động của sự giàu có đột ngột đến hành vi của mỗi cá nhân lại rất khác nhau. Những người thể hiện các dạng hành vi cực đoan thường có nguy cơ cao gặp phải các khó khăn về sức khỏe tâm thần.

Giai đoạn "Tuần trăng mật"

Cảm giác hưng phấn và phấn khích tột độ thường là phản ứng đầu tiên của một người khi nhận được tin tức về khoản tiền lớn bất ngờ. Khi các nỗi lo tài chính bị xóa bỏ, họ có thể cảm thấy như được giải phóng, an toàn và tự do khỏi mọi áp lực. Đây là giai đoạn "tuần trăng mật", và hầu hết mọi người đều sẽ trải qua điều này sau khi nhận tin.

Dù bản thân nó không phải là một thách thức, nhưng cảm giác hẫng hẫng về cảm xúc sau giai đoạn tuần trăng mật có thể trượt dài thành các vấn đề sâu sắc hơn. Điều này đặc biệt nguy hiểm đối với những người đã có sẵn các tình trạng sức khỏe tâm thần, chẳng hạn như rối loạn lưỡng cực.

Cảm giác tội lỗi và lo âu

Sau sự hưng phấn ban đầu, khi mọi thứ lắng xuống và họ nhận ra cuộc sống sắp sửa thay đổi toàn bộ, các cá nhân có thể phải vật lộn với nhiều cảm xúc hỗn độn. Cảm giác tội lỗi, lo âu và sợ hãi trước những điều chưa biết là rất phổ biến. Với quá nhiều sự mơ hồ, đây có thể là một tình huống cực kỳ rối ren và thách thức.

Một số người cảm thấy mình không xứng đáng với may mắn đó, hoặc cảm thấy có lỗi nếu khoản tiền đó đến từ sự mất mát của người khác, dẫn đến cảm giác xấu hổ. Những khoản thừa kế phức tạp với sự chia trác không đều giữa các thành viên trong gia đình có thể tạo ra căng thẳng cực lớn và xé rách tình thân.

Đối phó với căng thẳng và lo âu lại càng khó khăn hơn khi sự kỳ vọng từ những người xung quanh là bạn phải luôn vui vẻ và biết ơn.

Tài sản thừa kế cũng đi kèm với những áp lực cảm xúc riêng. Việc nhận một khối tài sản lớn có thể bùng phát những cảm xúc mạnh mẽ và xung đột, đặc biệt là khi nó gắn liền với sự ra đi của cha mẹ hoặc người thân yêu.

Nỗi sợ và sự hoang tưởng

Một người có thể bắt đầu cảm thấy nghi ngờ bạn bè, gia đình, các cố vấn tài chính, hoặc nhanh chóng rơi vào nỗi sợ sẽ đánh mất khối tài sản mới có. Mặc dù việc cảm thấy sốc và lo lắng khi đột ngột có tiền là hoàn toàn bình thường, nhưng trong hội chứng giàu đột ngột, sự căng thẳng này kéo dài dai dẳng và có thể khiến một người trở nên hoang tưởng về tài sản của mình.

Sự bí mật và tâm lý tự bảo vệ

Đôi khi, một người cảm thấy bối rối và xung đột trước thế giới mới mà họ vừa bước vào, dẫn đến cảm giác quá tải. Việc phải đưa ra quá nhiều quyết định tài chính phức tạp có thể khiến họ thấy sợ hãi. Tâm lý tự bảo vệ bản thân có thể bộc lộ dưới hình thức giữ bí mật. Sự sợ hãi, căng thẳng, lo âu và phiền muộn chiếm thế thượng phong, có thể dẫn đến trầm cảm sâu sắc và mất ngủ.

Sự bí mật cũng có thể liên quan đến hội chứng kẻ giả mạo, khi cá nhân cảm thấy mình không xứng đáng với sự giàu có này và cố gắng che giấu thông tin đó với bạn bè và gia đình.

Sự cô lập và cô đơn

Đột ngột trở nên giàu có mà không có sự chuẩn bị có thể khiến người tiếp nhận tài sản cảm thấy bị cô lập và xa lạ. Điều này đặc biệt đúng nếu ai đó bán doanh nghiệp của mình mà không có kế hoạch cho những gì tiếp theo. Một doanh nhân vốn quen ở vị trí trung tâm của mọi hoạt động có thể đột ngột thấy mình giàu có nhưng lại mất đi mục đích sống.

Bạn bè và gia đình cũng có thể vô tình làm tăng thêm cảm giác cô lập nếu họ tự tạo khoảng cách hoặc đối xử khác đi với người đó. Điều này không hiếm gặp khi tài sản đến từ thừa kế – sự gia tăng tiền bạc đột ngột, không báo trước thường mang lại những thái độ và hành vi rất khác so với số tiền do chính tay họ làm ra.

Sự cô lập còn có thể đến từ những thay đổi trong lối sống. Trước khi có khoản tiền lớn, một người có công việc và lịch trình sinh hoạt cố định. Nếu họ quyết định nghỉ việc, nó có thể để lại một khoảng trống khổng lồ. Điều này gắn liền với cuộc khủng hoảng bản dạng: Giờ đây họ là ai?

Các nghiên cứu cho thấy sự cô đơn có thể dẫn đến nhiều rối loạn tâm thần khác nhau như trầm cảm, lạm dụng rượu, ngược đãi trẻ em, các vấn đề về giấc ngủ, rối loạn nhân cách và bệnh Alzheimer.

Sự phù phiếm và các hành vi tự hủy hoại

Một số người tiếp nhận tài sản lại tự hào phô trương sự giàu có của mình như một tấm huy chương và tiêu xài nó một cách phù phiếm. Họ cảm thấy mình quyền lực và yêu thích sự tự do mà tiền bạc mang lại. Đây là mô hình hành vi dễ dẫn đến các dạng tự hủy hoại bản thân nhất, như cờ bạc hoặc lạm dụng ma túy và rượu bia.

Một cá nhân có thể tiêu tiền một cách hấp tấp, bốc đồng và nuông chiều bản thân, vung tiền mua sắm những tài sản đắt đỏ mà trước đây họ không thể có, như xe sang, bất động sản, du thuyền, hoặc đi du lịch đắt đỏ bằng chuyên cơ riêng. Họ tìm thấy cảm giác hưng phấn (dopamine) từ việc đó và từ sự chú ý mà họ nhận được.

Đó là một trạng thái rất kích thích trong một thời gian ngắn, nhưng việc mua sắm và tiệc tùng quá độ sẽ nhanh chóng để lại hậu quả, đặc biệt nếu có sự tham gia của rượu và chất kích thích. Sự kiệt sức (burnout) sẽ theo sau, và tài sản dần bị nướng sạch vào những khoản mua sắm xa xỉ, những khoản đầu tư rủi ro, hoặc cờ bạc.

Một số bạn bè và gia đình sẽ nhìn nhận hành vi này theo hướng tiêu cực, trong khi những kẻ khác lại lợi dụng sự hào phóng đó để trục lợi.

Lời nguyền quan hệ

Tiền bạc thay đổi con người. Hầu hết mọi người đều đánh giá thấp việc giàu lên đột ngột sẽ tác động đến cá nhân họ như thế nào, và càng đánh giá thấp hơn cách nó ảnh hưởng đến các mối quan hệ với bạn bè và gia đình. Bạn bè và các mối quan hệ có thể bị xé nát bởi sự giàu có đột ngột.

Một số người bạn có thể tự rút lui, do không đồng tình hoặc cảm thấy đố đố kỵ, ganh ghét với vận may của người đó. Những người khác có thể trở nên thân thiết và tiếp cận nhiều hơn, nhưng lại vì những lý do sai trái — tức là xuất phát từ sự tham lam và kỳ vọng rằng họ có quyền được chia một phần tài sản. Việc những người họ hàng mất liên lạc từ lâu hay những người bạn xa lạ đột nhiên xuất hiện trở lại khi nghe tin là chuyện rất phổ biến.

Đối với người vừa giàu lên, việc xác định ai là người chân thành trở nên vô cùng khó khăn. Sự nghi ngờ có thể gia tăng đối với cả những người đang cố gắng tiếp cận họ. Sự nghi ngờ này thậm chí lan sang cả những người đang thực sự muốn giúp đỡ họ, gây ra rạn nứt, dẫn đến sự đổ vỡ của các mối quan hệ và các quyết định đầu tư sai lầm.

Nguồn: Caldaclinic