"Quá khứ, hiện tại và tương lai của đất nước này luôn song hành trên một con đường"

Con đường từ Công viên Lê Thị Riêng về Nghĩa trang Liệt sĩ TP.HCM dài 26km. Suốt chặng đường ấy, người ta kiên nhẫn đứng chờ. Không ai gọi, không ai hẹn, họ lặng lẽ tìm cho mình một chỗ bên vỉa hè. Có người đứng một mình, có cựu chiến binh lặng im chắp tay, có những nhành cúc trắng được tay người chuyền tay nhau ngay trên phố.

Giữa dòng người đứng chờ có rất nhiều gương mặt đôi mươi, mười tám - đúng cái độ tuổi của những chàng trai lớp 10 năm xưa gác lại bút nghiên, bước lên những chuyến tàu tân binh lao vào cuộc chiến. Có bạn xin nghỉ làm, nghỉ học từ sớm; những người vốn quen với nhịp sống hối hả của phố xá hôm nay chọn dừng lại, lẳng lặng hòa mình vào sự tĩnh lặng chung.

Đoàn xe chầm chậm lăn bánh, chở theo 731 hài cốt liệt sĩ, trong đó có 698 bộ hài cốt riêng lẻ và một ngôi mộ tập thể 33 người. Rất nhiều anh trong số họ khi trở về vẫn chưa thể xác định được tên tuổi. Chuyến đi 26km sáng nay là chặng cuối của một hành trình bắt đầu từ ngày gian khổ ấy - khi trong ba lô của người lính trẻ chỉ có vài lá thư gửi về từ mặt trận, một lời hẹn sẽ trở về.

Lời hẹn ấy đã đi qua bao mùa mưa nắng, qua cả một thế hệ người chờ đã bạc tóc rồi khuất bóng, để hôm nay mới trọn vẹn. Các anh trở về giữa hai hàng người đứng chờ. Họ chưa từng biết tên các anh, nhưng vẫn đến, đứng đón các anh bằng những cái cúi đầu nghẹn ngào, như thể đón những người thân ruột thịt sau một chuyến đi rất xa trở về nhà.

Những cái tên chưa được gọi

731 không chỉ là một con số, vì phía sau mỗi bộ hài cốt trong đoàn xe lặng lẽ lăn bánh sáng nay đều từng là một con người. Họ từng có một cái tên được mẹ gọi dịu dàng từ thuở lọt lòng, có một dáng đi quen thuộc dưới mái chung cư hay góc phố cũ, và để lại một khoảng trống mênh mông bên mâm cơm gia đình ngày đoàn tụ.

Trên những con đường sáng nay, những người đứng chờ có lẽ không nghĩ nhiều đến những điều ấy, nhưng họ đang làm đúng điều đó, theo cách của riêng mình. Họ không biết tên các anh. Họ chỉ biết rằng đây là những người đã đi rất xa, đã nằm lại rất lâu, và rằng nếu không có ai đứng đây đón các anh thì cuộc trở về này sẽ thiếu đi một điều gì đó rất quan trọng. Một cái cúi đầu, một nhành hoa, một phút đứng yên giữa buổi sáng bận rộn, tất cả đều là cách họ nói với những người xa lạ ấy lời cảm ơn và tri ân sâu sắc nhất.

Có những gia đình đã đón rất nhiều cái Tết hòa bình mà trên mâm cơm vẫn còn một chiếc ghế để trống. Họ vẫn thắp hương, vẫn mừng tuổi con cháu, vẫn cười nói như bao nhà khác, nhưng ở một góc nào đó trong lòng, họ vẫn đang chờ một người chưa về. Có người chờ đến khi tóc bạc, có người chờ đến khi không còn đủ sức để chờ nữa, và họ không đòi hỏi điều gì lớn lao, chỉ mong biết người thân của mình đang nằm ở đâu.

Sáng nay, có thể có những gia đình đang đứng giữa đám đông ấy, hoặc đang dõi theo đoàn xe qua màn hình ở một nơi nào đó. Biết đâu trong 731 người kia có người mà họ đã chờ cả một đời. Và biết đâu cũng có những người vẫn phải tiếp tục chờ, vì cái tên của người thân họ vẫn chưa được gọi lên.

Chúng ta, những người sinh ra sau chiến tranh, nhìn hòa bình bằng một đôi mắt rất khác với thế hệ cha ông.

Với nhiều người trong chúng ta, hòa bình giống như không khí, có sẵn và không ai phải đấu tranh, vậy nên ta đi học, đi làm, hẹn hò, uống một ly cà phê vào buổi sáng mà hiếm khi nghĩ rằng sự bình thường ấy từng là điều xa xỉ nhất với những người đi trước. Có những thế hệ đã trải qua cả tuổi trẻ giữa tiếng bom đạn, đã quen với việc mỗi ngày trôi qua còn sống là một sự may mắn, và với họ, một ngày yên ổn chưa bao giờ là chuyện đương nhiên.

Hòa bình không tự nhiên mà có. Nó được đổi bằng rất nhiều thứ quý giá, mà thứ quý giá nhất là những cuộc đời còn dang dở của những người trẻ chưa kịp yêu, chưa kịp lập gia đình, chưa kịp nhìn thấy đất nước mà họ đã hy sinh để bảo vệ. Họ không được thấy ngày hôm nay, dù ngày hôm nay có được là nhờ họ.

Có lẽ vì vậy mà những người lính trở về sau chiến tranh thường mang trong mình một nỗi niềm khó gọi tên. Họ vui vì còn sống, vì được thấy hòa bình, vì được ôm lại cha mẹ, nhưng niềm vui ấy luôn có một bóng hình vắng mặt đứng cạnh.

“Được sống và hưởng hòa bình, là hạnh phúc tột đỉnh đời người, song niềm hạnh phúc ấy lại đồng thời là nỗi đau thương tột cùng.”

Tôi nghĩ đây là sự thật đau lòng nhất về những người đã đi qua chiến tranh: họ không thể chỉ vui, bởi với họ, mỗi niềm vui của hiện tại đều được gìn giữ bằng ký ức về những người không còn ở đó để cùng vui.

Khi đứng giữa một buổi sáng như sáng nay, giữa hòa bình mà các anh đã đổi bằng cả cuộc đời, tôi tự hỏi chúng ta có thể làm gì để niềm hạnh phúc của mình không trở thành sự vô tâm. Có lẽ câu trả lời không nằm ở những điều lớn lao. Có lẽ nó bắt đầu từ việc biết rằng mình đang sống trong một món quà, và món quà ấy đã có người trả giá.

Đất đai thấm máu những Anh hùng

Có một điều tôi nghĩ chúng ta nên nhắc lại cho nhau, nhất là với những người trẻ: chúng ta không đứng ngoài lịch sử.

Chiến tranh nghe như một chương đã lật qua, nằm trong sách giáo khoa, trong những bộ phim, trong những bài hát cũ, nhưng mảnh đất ta đang đi qua mỗi ngày, con đường ta chạy xe đi làm, thành phố ta đang sống, tất cả đều được dựng trên nền của những gì đã xảy ra. Ta là phần tiếp theo của câu chuyện ấy, dù ta có chủ ý hay không, và việc ta sống tiếp câu chuyện đó như thế nào là điều chỉ ta mới có thể quyết định.

“Dù bạn là ai, thuộc tầng lớp nào, xét cho đến cùng, tất cả những gì bạn có hiện nay, kể cả cuộc đời của bạn cũng đều mọc lên từ đất đai thấm máu những Anh hùng.”

Ta không được chọn mình sinh ra vào thời nào, nhưng ta được chọn sẽ làm gì với những gì thế hệ trước đã để lại, và sự lựa chọn ấy mới là điều làm nên giá trị của ta trong dòng chảy dài của lịch sử.

Vậy trách nhiệm với di sản của cha ông là gì?

Tôi không nghĩ nó chỉ là những dịp lễ, những vòng hoa, những lời tưởng niệm đúng ngày, và cũng không chỉ là sự biết ơn nằm yên trong lòng. Nó còn là cách ta sống trong chính cuộc sống hiện đại của mình. Ta học cho tử tế, làm việc cho tử tế, đối xử với nhau cho tử tế, vì đó là cách để món quà hòa bình không bị phung phí. Ta giúp đỡ những gia đình còn khó khăn vì chiến tranh, không phải vì có ai nhắc, mà vì đó là điều một con người nên làm.

Chúng ta cũng cần can dự vào đời sống hôm nay một cách có ý thức. Giá trị của hòa bình chỉ thật sự được giữ lại khi những người đang sống trong hòa bình còn biết quan tâm đến nhau, đến xã hội và đến tương lai chung. Đó là một cách trả ơn, và có lẽ là cách bền bỉ nhất, vì nó không dừng lại ở một buổi sáng.

Sáng nay ở TP.HCM, lòng biết ơn đúng là như thế. Không có loa phóng thanh, không có khẩu hiệu, chỉ có những cái cúi đầu, những cái chắp tay, những nhành cúc trắng được đưa cao khi đoàn xe chầm chậm đi qua. Một cựu chiến binh tóc bạc cúi đầu. Một người lính trẻ trên cầu Sài Gòn giơ tay chào, nghiêm trang. Các bạn trẻ đứng bên vỉa hè, chắp tay, nghẹn ngào, những người chỉ ngang tuổi hoặc nhỏ hơn những người đang nằm trong đoàn xe kia vào cái ngày các anh lên đường.

Nhìn họ, tôi nghĩ có lẽ chúng ta đã hiểu nhau, dù chưa từng gặp, bởi giữa người đã đi và người ở lại có một sợi dây vô hình mà thời gian không cắt đứt được.

Chuyến đi 26km kết thúc ở Nghĩa trang Liệt sĩ TP.HCM, nơi 731 người lính được an nghỉ, sau bao năm nằm lại dưới lòng đất.

Ngày mai, TP.HCM sẽ lại ồn ào như mọi ngày. Những bạn trẻ sáng nay xin nghỉ làm sẽ quay lại bàn việc, những người đứng bên đường sẽ lại ngồi sau tay lái, trước màn hình, giữa lịch họp và deadline. Điều đó cũng bình thường thôi, và có lẽ như vậy mới đúng, vì cuộc sống bình thường ấy chính là điều các anh đã mong mỏi và chiến đấu vì.

Nhưng tôi hy vọng có một điều sẽ ở lại, như một viên ngọc nhỏ trong lòng mỗi người: cảm giác rằng mình thuộc về một câu chuyện dài hơn cuộc đời mình, và rằng mình có một phần trong câu chuyện đó.

Sáng nay, trên con đường 26km ấy, người đã đi và người ở lại cùng đứng trên một con đường, chỉ khác nhau ở chỗ ai đang đi và ai đang đứng chờ.

Các anh đã trở về, và thế hệ này sẽ tiếp tục bước đi thật vững chãi trên con đường các anh đã mở lối.