Người Việt Nam đoạt ‘Nobel Xanh’: ‘Tôi chỉ xin một điều không tốn của ai đồng nào’

Những điều ống kính không ghi lại

Giữa tháng 8/2026, hai cá thể tê tê Java được đưa về Trung tâm Bảo tồn động vật hoang dã tại Việt Nam (Save Vietnam’s Wildlife, SVW). Một cá thể có những vảy bị cắt ngang; ở một số vị trí xung quanh, các vảy cũng có dấu hiệu bị tác động. Cá thể còn lại yếu, mất nước và chịu nhiều căng thẳng sau quá trình bị bắt giữ, vận chuyển.

Vảy tê tê là những cấu trúc giàu keratin, phát triển từ da và liên tục tăng trưởng. Chúng xếp chồng lên nhau như những lớp áo giáp, vừa bảo vệ cơ thể vừa cho phép cá thể cuộn tròn khi gặp nguy hiểm. Nhưng đưa một cá thể ra khỏi đường dây buôn bán mới chỉ là bước đầu.

Sau khi tiếp nhận, nhân viên phải kiểm tra sức khỏe, cách ly, bù nước, điều trị và theo dõi tình trạng từng cá thể. Nguồn thức ăn cũng không phải lúc nào có sẵn. Cán bộ chăm sóc phải tìm kiếm, thu thập và chuẩn bị nguồn thức ăn phù hợp, đồng thời theo dõi khả năng tiếp nhận và đáp ứng dinh dưỡng của từng cá thể.

Khi sức khỏe ổn định, một chặng đường khác mới bắt đầu. Cá thể phải từng bước phục hồi những kỹ năng cần thiết cho đời sống hoang dã: tự tìm kiếm và khai thác thức ăn, đào hang và tạo tổ, nhận biết môi trường và duy trì các hành vi tự nhiên.

Quá trình này có thể kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng, thậm chí cả năm trời, tùy tình trạng và khả năng phục hồi của từng cá thể. Chỉ khi đáp ứng các yêu cầu về sức khỏe, hành vi và khả năng tự sinh tồn, cá thể mới có thể được xem xét tái thả. Sau đó vẫn còn quá trình theo dõi để đánh giá khả năng thích nghi ngoài tự nhiên.

Có những chuyến cứu hộ kéo dài hàng trăm kilômét và cán bộ SVW phải lên đường từ ban đêm để đưa động vật về trung tâm. Đến nơi, công việc chuyển sang khâu tiếp nhận, kiểm tra và chăm sóc. Có những cá thể cần được theo dõi đến 3 giờ sáng.

Trong phòng điều trị, nhân viên cập nhật tình trạng, theo dõi diễn biến và xử lý những vấn đề phát sinh trong những giờ đầu tiên. Nguyễn Văn Thái cũng có mặt trong những thời điểm như vậy. Công việc diễn ra âm thầm, nhưng đòi hỏi sự theo dõi liên tục và xử lý kịp thời ngay từ những giờ đầu tiên sau khi tiếp nhận.

Nhưng với nhà sáng lập SVW, câu chuyện không dừng ở đó. Một cá thể được cứu đặt ra những câu hỏi lớn hơn: Vì sao nó bị săn bắt? Nó đến từ đâu? Khu rừng nơi nó sinh sống còn an toàn không? Quần thể ngoài tự nhiên đang thay đổi thế nào? Làm thế nào để cá thể được tái thả có thể sống sót? Quan trọng hơn, làm thế nào để giảm những nguyên nhân khiến chúng tiếp tục bị săn bắt?

Từ cứu hộ đến một hệ thống bảo tồn

Năm 2016, Nguyễn Văn Thái nhận Giải thưởng Future for Nature. Năm 2021, ông nhận Goldman Environmental Prize, thường được gọi là “Nobel Xanh”. Năm 2022, người sáng lập SVW được trao National Geographic Wayfinder Award.

Tại Việt Nam, Chương trình Cứu hộ và Bảo tồn Tê tê do SVW thực hiện đã được vinh danh ở hạng mục Dự án Bền bỉ của Giải thưởng Hành động vì Cộng đồng – Human Act Prize 2025.

Những giải thưởng đó đưa câu chuyện về tê tê và công tác bảo tồn của Việt Nam đến với công chúng rộng hơn. Nhưng phía sau hình ảnh một người được biết đến nhiều qua công tác cứu hộ tê tê là một cách tiếp cận rộng hơn nhiều.

Một cá thể tê tê sau khi được tiếp nhận không chỉ cần được điều trị. Để có thể trở lại tự nhiên, cá thể đó cần một khu vực rừng phù hợp, một hệ thống bảo vệ rừng đủ hiệu quả, dữ liệu về quần thể và sinh cảnh, đội ngũ có năng lực cứu hộ và phục hồi, cùng những cộng đồng không tiếp tục tạo ra nhu cầu đối với động vật hoang dã.

Từ cách nhìn đó, SVW phát triển ba hướng hoạt động chính: Nghiên cứu - Bảo tồn loài, Bảo vệ rừng và hệ sinh thái, Kết nối cộng đồng. Các hoạt động được triển khai từ nghiên cứu quần thể, phục hồi và tái thả các loài bị đe dọa, bảo vệ sinh cảnh đến giảm những nguyên nhân khiến động vật hoang dã tiếp tục bị khai thác.

Cách tiếp cận này đưa công việc của SVW vượt ra ngoài phạm vi một trung tâm cứu hộ. Bảo vệ động vật hoang dã không dừng ở việc tiếp nhận và chăm sóc những cá thể đã bị đưa ra khỏi tự nhiên. Công việc còn là bảo vệ nơi chúng sinh sống, theo dõi quần thể và tạo điều kiện để các cá thể động vật hoang dã có thể tồn tại lâu dài trong tự nhiên.

Trong hệ thống ấy, mỗi nhóm đảm nhận một phần công việc. Đội cứu hộ tiếp nhận và vận chuyển cá thể. Nhân viên thú y và chăm sóc điều trị, phục hồi sức khỏe và những bản năng tự nhiên cần thiết trước khi tái thả. Đội bảo vệ rừng tuần tra và xử lý các mối đe dọa tại sinh cảnh. Nhóm nghiên cứu thu thập dữ liệu về quần thể, sinh cảnh và theo dõi các cá thể sau tái thả.

Công việc kết nối cộng đồng hướng vào một vấn đề khác: giảm nhu cầu tiêu thụ động vật hoang dã. Với Trung tâm Thiên nhiên lưu động, ba chiếc xe chuyên dụng mang theo nội dung trưng bày, hoạt động trải nghiệm và công nghệ tương tác đến nhiều địa phương. Phía sau một chương trình kéo dài vài giờ là cả một ngày di chuyển, vận chuyển, lắp đặt, tổ chức rồi thu dọn thiết bị. Có những ngày, công việc chỉ kết thúc khi mọi thứ đã được xếp lên xe, lúc đó đã gần nửa đêm.

Cứu hộ chỉ là một phần trong công việc bảo tồn. Phía sau đó là nghiên cứu quần thể, phục hồi và tái thả, bảo vệ sinh cảnh, theo dõi trong tự nhiên và giảm những nguyên nhân khiến động vật hoang dã tiếp tục bị khai thác. Những công việc này đòi hỏi nhiều nhóm chuyên môn và sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý, đơn vị bảo tồn và cộng đồng.

Mạng lưới để chia sẻ năng lực cứu hộ

Một cá thể tê tê có thể được người dân bàn giao, được cơ quan chức năng tiếp nhận từ một vụ vi phạm hoặc được phát hiện trong những hoàn cảnh khác nhau. Không phải cơ sở nào cũng có đủ điều kiện để tiếp nhận mọi loài, đặc biệt là những trường hợp cần chăm sóc hoặc phục hồi chuyên sâu.

Từ nhu cầu thực tế đó, SVW thúc đẩy việc hình thành Mạng lưới Cứu hộ Động vật hoang dã Việt Nam (WRN), hiện có 23 thành viên. Mạng lưới kết nối các trung tâm cứu hộ, vườn quốc gia, khu bảo tồn và các tổ chức tham gia công tác cứu hộ, bảo tồn; tạo điều kiện chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và nâng cao năng lực giữa các đơn vị.

Với Giám đốc SVW, kinh nghiệm và thông tin thu được từ thực tế chỉ thực sự có giá trị khi được chia sẻ, kiểm chứng và áp dụng rộng hơn một tổ chức.

“Trong lĩnh vực này, giữ bí quyết cho riêng mình là điều vô nghĩa.”

Một quy trình chăm sóc tốt nếu chỉ được áp dụng tại một cơ sở sẽ khó tạo ra thay đổi trên quy mô rộng. Vì vậy, thay vì mỗi đơn vị tự xây dựng một cách làm riêng, mạng lưới hướng tới việc chia sẻ kinh nghiệm, thông tin và các quy trình thực hành, đồng thời hỗ trợ nâng cao năng lực trong tiếp nhận, chăm sóc, phục hồi và tái thả động vật hoang dã.

Cách làm này cũng mở rộng vai trò của SVW. Bên cạnh trực tiếp thực hiện các hoạt động bảo tồn, tổ chức còn kết nối các đơn vị, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ xây dựng năng lực, để những cách làm phù hợp có thể được áp dụng rộng hơn.

Từ dữ liệu đến quyết định bảo tồn

Cứu hộ và tái thả chỉ giải quyết một phần của bài toán nếu không biết quần thể ngoài tự nhiên đang thay đổi thế nào.

“Không có dữ liệu khoa học, bảo tồn chỉ là phỏng đoán”, ông nói.

Các nhóm nghiên cứu của SVW dành nhiều ngày trong rừng để khảo sát quần thể, sinh cảnh và các mối đe dọa; sử dụng bẫy ảnh, thiết bị bay không người lái và các phương pháp theo dõi khác để bổ sung dữ liệu. Sau tái thả, các cá thể tiếp tục được theo dõi để đánh giá khả năng thích nghi và tình trạng trong tự nhiên.

Dữ liệu cũng không chỉ phục vụ một dự án hay một khu vực. Một quần thể có thể phân bố trên nhiều khu vực, trong khi các mối đe dọa cũng không dừng lại ở ranh giới của một dự án. Vì vậy, việc chia sẻ thông tin và kinh nghiệm giữa các tổ chức giúp các quyết định bảo tồn dựa nhiều hơn vào bằng chứng, thay vì những phỏng đoán riêng lẻ.

Nguồn lực giữa các tổ chức có thể khác nhau, phương pháp có thể khác nhau, nhưng theo người nhận “Nobel Xanh”, họ không cạnh tranh với nhau. Điều quan trọng là cùng có thêm thông tin, kinh nghiệm và bằng chứng để duy trì những quần thể động vật hoang dã có khả năng tồn tại lâu dài trong tự nhiên.

Khi cứu hộ không còn là đích đến

Một cá thể tê tê bị bắt vì có người muốn mua nó. Nếu chỉ cứu cá thể đó, một mắt xích của vấn đề được xử lý; nhưng nguyên nhân khiến những cá thể khác tiếp tục bị bắt vẫn còn.

Vì thế, bên cạnh cứu hộ và bảo vệ rừng, Giám đốc SVW dành một phần công việc cho việc giảm nhu cầu tiêu thụ động vật hoang dã.

“Tôi chỉ xin một điều, và là điều không tốn của ai đồng nào: đừng tiêu thụ.”

Điều ông nói đến rất cụ thể: không mua, không sử dụng động vật hoang dã hoặc các sản phẩm có nguồn gốc từ chúng. Với công tác bảo tồn, đây không chỉ là một thông điệp truyền thông. Giảm nhu cầu tiêu thụ là cách tác động vào một trong những nguyên nhân khiến động vật hoang dã bị săn bắt, buôn bán và đưa ra khỏi tự nhiên.

Nếu nhu cầu vẫn còn, công việc cứu hộ sẽ luôn phải xử lý những trường hợp mới. Mỗi cá thể được đưa về trung tâm lại cần vận chuyển, điều trị, chăm sóc, phục hồi và đánh giá trước khi có thể tái thả. Một số trường hợp cần nhiều tuần, nhiều tháng, thậm chí lâu hơn để phục hồi. Giảm nhu cầu từ đầu có nghĩa là giảm số cá thể phải trải qua toàn bộ quá trình đó.

Đó cũng là cách nhà sáng lập SVW nhìn về công việc của mình. Giải thưởng có thể ghi nhận đóng góp của một con người, nhưng bảo tồn không thể được xây dựng quanh một con người. Công việc phải tiếp tục bằng nghiên cứu quần thể, bảo vệ sinh cảnh, phục hồi các loài bị đe dọa và thay đổi những hành vi đang gây ra áp lực lên động vật hoang dã.

Mục tiêu cuối cùng của công tác cứu hộ, nói cho đúng, là đến lúc không còn cần đến cứu hộ nữa. Khi động vật hoang dã có thể tồn tại và phát triển trong tự nhiên, con người cũng biết cách chung sống với thiên nhiên một cách hiệu quả và có trách nhiệm.