Một bộ phim được làm bằng AI từ A đến Z: Ai mới là tác giả?

Một bộ phim từng cần cả ê-kíp phía sau, nay có thể bắt đầu và kết thúc trong tay một người. Người này có thể làm từ A - Z từ lên ý tưởng, viết kịch bản, tạo hình ảnh, dựng nhân vật, làm chuyển động, lồng tiếng, tạo nhạc rồi hậu kỳ bằng hàng loạt công cụ AI. Những bộ phim được sản xuất theo cách này đang xuất hiện ngày càng nhiều, kéo theo thay đổi đáng chú ý trong ngành công nghiệp sáng tạo. AI không còn chỉ đứng sau hỗ trợ một công đoạn, mà đang tham gia vào gần như toàn bộ quá trình làm ra một sản phẩm.

Nhưng khi phần lớn công việc được giao cho trí tuệ nhân tạo, vai trò của con người trong tác phẩm cũng bắt đầu cần được định nghĩa lại: Một bộ phim sử dụng AI từ khâu ý tưởng đến thành phẩm sẽ được xác định quyền tác giả như thế nào? Nếu AI được huấn luyện bằng những tác phẩm có bản quyền, quyền lợi của những người tạo ra dữ liệu đó được bảo vệ ra sao? Và đâu là mức độ đóng góp đủ lớn của con người để một sản phẩm do AI hỗ trợ vẫn được xem là tác phẩm của họ?

Đây cũng là một trong những vấn đề được đặt ra tại diễn đàn “Công nghệ số và AI trong kiến tạo nền kinh tế sáng tạo - Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực cạnh tranh quốc gia”, diễn ra ngày 8/10 trong khuôn khổ Vietnam NEXT & Smart City Asia 2026 tại Hà Nội. Chương trình do Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số phối hợp với Cục Chuyển đổi số Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) cùng các đối tác tổ chức, bàn về cách công nghệ số và AI đang thay đổi hoạt động sáng tạo, khai thác tài nguyên văn hóa và hình thành những tài sản trí tuệ mới.

“Cấm sử dụng AI là chuyện không tưởng”

Trong khuôn khổ diễn đàn, phiên thảo luận “Sở hữu trí tuệ và công nghệ trong lĩnh vực Văn hóa - Sáng tạo: Xây dựng nền tảng và giá trị kinh tế sáng tạo cho Việt Nam” thu hút sự quan tâm của các khách mời và truyền thông.

Câu chuyện tập trung những vấn đề sát với hoạt động của các nhà sáng tạo, doanh nghiệp và nhà đầu tư trong nền kinh tế sáng tạo, đặc biệt là bài toán bảo vệ tài sản trí tuệ trong bối cảnh AI phát triển nhanh.

Tham gia diễn đàn có bà Nguyễn Thanh Giang, Đồng sáng lập & CEO Vietnam Brand Purpose, Giám đốc điều hành mạng lưới Rồng xanh Fellowship; PGS.TS Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ; TS. Nguyễn Hoàng Giang, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ; ông Kiều Công Thược, Phó Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Công nghiệp Văn hóa Việt Nam; ông Tào Minh Hùng, đại diện Việt Nam của Liên đoàn Công nghệ Ghi âm Quốc tế và ông Nguyễn Hòa Chung, Giám đốc điều hành Quỹ Đầu tư tư nhân Chứng khoán Thiên Việt.

Một trong những vấn đề được đặt ra là khoảng cách giữa giá trị sáng tạo và khả năng định giá, bảo vệ tài sản sáng tạo. Với nghệ sĩ và các nhà sáng tạo, việc xác định mình đang sở hữu loại tài sản nào, quyền đối với tài sản đó ra sao và cách bảo vệ như thế nào là điều quan trọng. Thay vì tự tìm hiểu một cách rời rạc, họ cần sự hỗ trợ của các chuyên gia pháp lý để nhận diện đúng quyền và nghĩa vụ liên quan đến tài sản trí tuệ.

Ở chiều ngược lại, nhà đầu tư cũng cần hiểu rõ hơn về giá trị kinh tế của những tài sản này. Khi một tác phẩm, thương hiệu, dữ liệu hay IP có thể được xác định và chứng minh giá trị, chúng mới có khả năng trở thành cơ sở để tiếp cận nguồn vốn.

Trong bối cảnh đó, AI trở thành một câu chuyện khó có thể đứng ngoài ngành công nghiệp sáng tạo. Các nhà sáng tạo ngày càng sử dụng AI trong nhiều công đoạn, từ phát triển ý tưởng, viết kịch bản, tạo hình ảnh đến biên tập và hoàn thiện sản phẩm.

Theo các diễn giả, lợi thế lớn nhất của AI nằm ở khả năng tăng năng suất. Công cụ này có thể rút ngắn nhiều công đoạn thủ công, giảm chi phí và giúp nhà sáng tạo thử nghiệm nhiều phương án hơn trong cùng một khoảng thời gian.

Tuy nhiên, chính khả năng này cũng tạo ra một bài toán mới về quyền tác giả. Nếu các hệ thống AI được tự do học từ những tác phẩm có bản quyền, sau đó tạo ra những sản phẩm mới có khả năng cạnh tranh trực tiếp với chính các tác phẩm đã được sử dụng làm dữ liệu đầu vào, cán cân giữa công nghệ và người sáng tạo có thể trở nên mất cân bằng.

“Nếu các hệ thống AI có thể học tất cả những cái tác phẩm có bản quyền và sau đó lại tạo output là những cái tác phẩm khác và những cái tác phẩm đấy lại quay ngược trở lại cạnh tranh chính những cái tác phẩm input gốc ở ngoài thị trường thì nó tạo ra sự mất cân bằng và hơi bất công cho những sáng tạo gốc” - ông Tào Minh Hùng phân tích.

Vì vậy, theo định hướng được trao đổi tại diễn đàn, các diễn giả cho rằng pháp luật cần tạo ra ranh giới đủ rõ để vừa bảo vệ người sáng tạo, vừa không cản trở sự phát triển của công nghệ. Một trong những hướng được đặt ra là những tác phẩm hoàn toàn do AI tạo ra, không có đóng góp sáng tạo đáng kể của con người, sẽ không được xem xét bảo hộ quyền tác giả theo cách dành cho tác phẩm do con người sáng tạo.

Ở chiều ngược lại, nếu các mô hình AI sử dụng những tác phẩm có bản quyền để phục vụ hoạt động thương mại, vấn đề bồi thường hoặc cơ chế chia sẻ lợi ích với người tạo ra tác phẩm cũng cần được tính đến.

Bà Nguyễn Thanh Giang tiếp tục đặt ra vấn đề liên quan đến phim AI - chủ đề đang được quan tâm gần đây: Nếu một bộ phim được tạo ra với sự hỗ trợ lớn của AI, ai mới là tác giả?

Thực tế, ngày càng nhiều người sử dụng AI xuyên suốt quá trình làm phim, từ phát triển ý tưởng, viết kịch bản, tạo hình ảnh đến dựng và chỉnh sửa. Vì vậy, ranh giới giữa “AI tạo ra tác phẩm” và “con người sử dụng AI như một công cụ sáng tạo” cần được xác định rõ hơn.

Theo ông Tào Minh Hùng, yếu tố quan trọng nằm ở mức độ sáng tạo thực sự của con người. Nếu một người có ý tưởng ban đầu, quyết định nội dung, kịch bản, định hướng thẩm mỹ và sử dụng AI như một công cụ để thực hiện nhanh hơn, vai trò tác giả của con người có thể được xem xét.

Ngược lại, nếu người dùng chỉ đưa yêu cầu cho AI, nhận một loạt phương án rồi lựa chọn phương án mình thấy phù hợp mà không có đóng góp sáng tạo cốt lõi, việc khẳng định quyền tác giả sẽ khó có cơ sở.

Bài toán vì thế không nằm ở việc một sản phẩm có sử dụng AI hay không, mà là sử dụng như thế nào và trách nhiệm thuộc về ai.

TS. Nguyễn Hoàng Giang, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ nhận định: “Tôi đồng tình với quan điểm chuyện không sử dụng AI, cấm sử dụng AI là chuyện không tưởng. Chúng ta sống chung với nó và cùng tìm cách để xã hội có trách nhiệm với nó. Bởi rất khó để đóng đinh hay phân định cái này AI hay không AI. Vì vậy tôi nghĩ câu chuyện này nên để mở, rồi sẽ có tranh luận và chúng ta sẽ có cách giải quyết”.

Như vậy, thay vì đặt AI đối lập với người sáng tạo, vấn đề được đặt ra là xây dựng một cách thức để hai bên có thể cùng tồn tại trong một khuôn khổ rõ ràng về quyền, trách nhiệm và lợi ích.

Từ tài nguyên văn hóa đến tài sản có thể tạo ra giá trị

Trước đó, tại diễn đàn, bà Nguyễn Thị Bích Lan, Viện trưởng Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số, nhận định Việt Nam có một nguồn tài nguyên rất lớn - đó là văn hóa, di sản, tri thức bản địa và sức sáng tạo của con người Việt Nam. Công nghệ số và AI đang tạo ra những phương thức hoàn toàn mới để nhận diện, bảo tồn, sáng tạo, sở hữu và đưa những giá trị đó ra thị trường.

Bà Lan chia sẻ: "Chúng tôi mong muốn diễn đàn hôm nay không chỉ dừng ở câu chuyện 'AI có thể làm được gì cho văn hóa', mà cùng nhau đặt câu hỏi lớn hơn: Làm thế nào để công nghệ và AI biến tài nguyên văn hóa thành tài sản trí tuệ; biến tài sản trí tuệ thành sản phẩm sáng tạo; và biến sản phẩm sáng tạo thành giá trị kinh tế, thương hiệu và năng lực cạnh tranh của Việt Nam?".

Tuy nhiên IP trong lĩnh vực văn hóa có đặc điểm khác với IP công nghệ. Nếu IP công nghệ thường được hình thành từ một giải pháp kỹ thuật hoặc sáng chế, giá trị của IP văn hóa còn nằm ở bản sắc, câu chuyện, sức hấp dẫn và khả năng tạo kết nối cảm xúc với cộng đồng.

Vì vậy, ở phần trình bày tham luận, bà Trần Thị Tám - Giám đốc IPCOM VIETNAM, phân tích, từ một nhân vật, câu chuyện hoặc chất liệu dân gian, hoàn toàn có thể phát triển thành nhiều sản phẩm trên các nền tảng khác nhau như phim ảnh, âm nhạc, trò chơi hay thương hiệu điểm đến. Khi được xây dựng bài bản, một giá trị văn hóa không chỉ tồn tại trong không gian bảo tồn mà còn có khả năng tạo ra những trải nghiệm mới, tiếp cận những nhóm công chúng mới và tham gia vào chuỗi giá trị của nền kinh tế sáng tạo.

Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra yêu cầu về chiến lược sở hữu trí tuệ. Việc phát triển IP văn hóa cần được tính toán ngay từ đầu, đồng thời bảo đảm sự cân bằng giữa đổi mới sáng tạo với việc tôn trọng quyền lợi của cộng đồng đang gìn giữ di sản.

Đặc biệt, khi khai thác chất liệu truyền thống, cần phân biệt giữa những giá trị văn hóa được cộng đồng cùng gìn giữ với những yếu tố sáng tạo mới có thể xác lập quyền sở hữu trí tuệ. Việc phát triển IP Văn hóa Việt Nam vì vậy cần đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo và tôn trọng quyền, ghi nhận đóng góp cũng như đảm bảo chia sẻ lợi ích công bằng.

Trong bối cảnh AI và các nền tảng số đang mở rộng mạnh mẽ khả năng sáng tạo, phân phối và tiếp cận thị trường, năng lực quản trị IP càng trở thành một mắt xích quan trọng của kinh tế sáng tạo Việt Nam.

Cũng trong khuôn khổ diễn đàn, Giải thưởng Văn hóa Sáng tạo - Việt Nam Rồng Xanh Awards 2026, với thông điệp "Sáng tạo trải nghiệm Việt - Sống nhịp thế giới", chính thức mở cổng đăng ký trên toàn quốc.

Giải thưởng hướng tới nhiều lĩnh vực như nghệ thuật, âm nhạc, thiết kế, du lịch, giáo dục STEAM và số hóa văn hóa dựa trên công nghệ. Các dự án được đánh giá dựa trên 4 trụ cột: Sáng tạo - Công nghệ - Trải nghiệm - Tạo tác động. Blue Dragon Vietnam Awards 2026 gồm 6 hạng mục: Rồng Xanh Di sản, Rồng Xanh Thương hiệu Điểm đến, Rồng Xanh Công nghiệp Văn hóa, Rồng Xanh Đổi mới Sáng tạo, Rồng Xanh STEAM và Rồng Xanh Impact.