Loại quả người miền Nam kiêng thắp hương, ở miền Bắc lại là lễ vật không thể thiếu

Cùng là ngày Tết, cùng chuẩn bị hoa quả để dâng lên bàn thờ tổ tiên nhưng nếu nhìn vào mâm ngũ quả của một gia đình miền Bắc và một gia đình miền Nam, có một khác biệt khá thú vị. Thứ quả được người miền Bắc đặt ở vị trí nổi bật, thậm chí trở thành phần quen thuộc để tạo nên cả dáng mâm ngũ quả, lại thường được người miền Nam tránh sử dụng.

Đó chính là chuối.

Sự khác biệt này không có nghĩa miền nào đúng hay sai, càng không phải chuối là loại quả tốt hay xấu khi thắp hương. Đằng sau nó là cách người dân mỗi vùng gửi gắm mong ước năm mới vào chính những loại quả quen thuộc. Cũng nhờ vậy, mâm ngũ quả Việt Nam dù cùng hướng về tổ tiên lại mang những nét rất riêng khi đi từ Bắc vào Nam.

Ở miền Bắc, nải chuối gần như tạo nên dáng của cả mâm ngũ quả

Ai từng quen với mâm ngũ quả Tết miền Bắc có lẽ không xa lạ với hình ảnh một nải chuối xanh lớn nằm dưới cùng, ở giữa đặt quả bưởi hoặc phật thủ, những khoảng trống xung quanh được điểm thêm quất, hồng, táo và các loại quả khác. Chuối vì thế không chỉ là một trong những thứ quả được đem dâng cúng. Trong cách bày truyền thống, nải chuối còn đóng vai trò như phần đế nâng đỡ cả mâm quả. Các quả chuối xòe rộng, hướng lên trên, tạo thành khoảng trống vừa đủ để ôm lấy quả bưởi hoặc phật thủ ở chính giữa. Quan niệm dân gian miền Bắc còn ví dáng nải chuối xòe ra với bàn tay ngửa lên, mang ý nghĩa bao bọc, che chở và đón nhận phúc lộc. Màu xanh của chuối cũng góp phần tạo nên màu sắc đặc trưng cho mâm ngũ quả ngày Tết. Bởi vậy, có những mâm quả ngày nay đã thêm rất nhiều trái cây mới, nhưng nải chuối xanh vẫn được nhiều gia đình giữ lại như một phần quen thuộc của nếp Tết.

Nhưng vào miền Nam, nải chuối lại thường được tránh trên mâm cúng Tết

Điều thú vị nằm ngay ở đây. Chuối vốn chẳng phải loại quả xa lạ với người miền Nam, nhưng trên mâm ngũ quả dâng cúng ngày Tết, nhiều gia đình lại chủ động không chọn chuối. Nguyên nhân xuất phát từ cách liên tưởng bằng âm đọc rất đặc trưng trong văn hóa dân gian Nam Bộ. Tên chuối được liên tưởng tới "chúi", "chúi nhủi"... gợi hình ảnh không ngẩng lên được, khó làm ăn phất lên. Bước sang năm mới, khi những thứ đặt lên bàn thờ đều được lựa chọn với mong muốn gửi gắm điều tốt lành, người ta vì thế thường tránh nải chuối. Đây cũng chính là điểm khiến phong tục hai miền trở nên thú vị: cùng một nải chuối, người miền Bắc nhìn vào hình dáng để gửi gắm ý nghĩa che chở, còn người miền Nam lại chú ý đến âm đọc và sự liên tưởng của tên gọi.

Không có chuối, mâm ngũ quả miền Nam vẫn có một câu chuyện rất riêng

Nếu mâm ngũ quả miền Bắc dễ nhận ra bởi nải chuối xanh ôm lấy bưởi hoặc phật thủ, mâm quả miền Nam lại thường được nhắc đến với bộ quả mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung. Tên của những loại quả khi đặt cạnh nhau được dân gian liên tưởng thành lời cầu chúc cầu sung vừa đủ xài. Cách lựa chọn nghe mộc mạc, thậm chí có chút dí dỏm, nhưng phía sau vẫn là mong muốn rất giản dị: bước sang năm mới gia đình được đủ đầy, sung túc, cuộc sống thuận lợi. Nhiều gia đình còn đặt thêm cặp dưa hấu bên cạnh mâm ngũ quả, tạo nên hình ảnh Tết rất đặc trưng của miền Nam. Nhìn từ đây mới thấy việc miền Nam tránh chuối không phải một quy tắc đứng riêng lẻ. Nó nằm trong cả một cách chọn lễ vật dựa nhiều vào tên gọi và những liên tưởng tốt đẹp. Quả có tên gợi điều hay được chọn, còn thứ dễ khiến người ta liên tưởng đến điều không mong muốn trong năm mới thì được tránh đi.

Khác cách chọn quả nhưng cùng một ý nghĩa

Ngày nay, mâm ngũ quả của nhiều gia đình đã linh hoạt hơn trước. Trái cây từ các vùng miền được vận chuyển dễ dàng, số loại quả trên mâm cũng không nhất thiết phải đúng năm loại. Thậm chí trong cùng một miền, mỗi nhà vẫn có thể có cách bày khác nhau tùy nếp gia đình và điều kiện thực tế. Vì thế, cũng không nên hiểu rằng cứ người miền Nam là tuyệt đối không được dâng chuối, hay mâm ngũ quả miền Bắc thiếu chuối thì không đúng phong tục. Những điều trên phản ánh tập quán phổ biến trong mâm ngũ quả Tết truyền thống, chứ không phải một quy định bắt buộc trong thờ cúng.

Điều thú vị nhất có lẽ nằm ở chỗ một loại quả bình dị như chuối khi đi qua mỗi vùng đất lại được trao cho một ý nghĩa khác nhau. Miền Bắc nâng niu nải chuối như bàn tay bao bọc cả mâm quả; miền Nam tránh chuối để dành chỗ cho những cái tên gửi gắm lời cầu chúc đầu năm. Cách lựa chọn khác nhau, nhưng sau cùng, mâm quả ở cả hai miền vẫn gặp nhau ở lòng thành kính với tổ tiên và mong ước một năm mới bình an, đủ đầy.