Hé lộ những khoảng khắc cuối đời của 3 đứa trẻ “xác ướp băng” nổi tiếng
Cơ thể họ được bảo quản nguyên vẹn đến mức trông như đang ngủ say.
Khoảng 500 năm trước, ba đứa trẻ ở độ tuổi 6, 8 và 14 đã trải qua một hành trình gian nan, có thể kéo dài nhiều tháng trời để lên tới đỉnh núi Ampato cao khoảng 6.300 mét (20.600 feet) — một thánh địa của người Inca nằm cheo leo trên dãy Andes.
Chúng không bao giờ quay trở xuống, nhưng không phải hành trình leo núi đã cướp đi sinh mạng non nớt của những đứa trẻ này.
Hàng chục trẻ em và thiếu nữ khác từng thực hiện những chuyến hành hương lên các đỉnh núi khác nhau ở dãy Andes cũng chịu chung số phận. Tất cả đều bị sát hại để làm vật hiến tế trong một nghi lễ mang tên capacocha diễn ra khắp Đế chế Inca suốt thế kỷ 15 và 16. Tuy nhiên, hàng loạt bằng chứng mới cho thấy những giây phút cuối đời của các nạn nhân này kỳ lạ và đa dạng hơn nhiều so với những gì giới khoa học từng hình dung.
Phần lớn thi thể của họ được phát hiện vào những năm 1990 tại khu vực ngày nay thuộc Peru, Chile và Argentina. Nhờ điều kiện lạnh giá, khô hanh ở độ cao lớn, cơ thể họ được bảo quản nguyên vẹn đến mức trông như đang ngủ say. Trạng thái sống động như thật khiến những “xác ướp băng” này trở thành đối tượng nghiên cứu vô cùng giá trị đối với các nhà khoa học, dù những gì thực sự xảy ra với các em, đặc biệt là về mặt thể chất, vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn.

Nhà nhân chủng học Johan Reinhard trên đỉnh núi Llullaillaco năm 1999, cùng hai trong số ba xác ướp trẻ em được khai quật từ đỉnh núi. Ảnh: Johan Reinhard
Các nghiên cứu mới công bố trong năm 2026, bao gồm chụp cắt lớp y khoa cùng phân tích pháp y và hóa học trên tóc và móng tay của các xác ướp băng, đang bổ sung thêm nhiều chi tiết về câu chuyện của những đứa trẻ. Chúng hé lộ cách các em bị sát hại, các chất kích thích được sử dụng trong nghi lễ hiến tế cũng như chặng đường dài trước khi các em qua đời.
“Những xác ướp đóng băng này gần giống với những cỗ máy thời gian thực thụ nhất mà con người có thể tiếp cận”, ông Johan Reinhard, nhà nhân chủng học kiêm nhà thám hiểm thường trú của tổ chức National Geographic, chia sẻ. Năm 1995, ông là người phát hiện ra xác ướp đóng băng đầu tiên trên núi Ampato: một bé gái 14 tuổi được biết đến với tên gọi Trinh nữ Băng giá hay Juanita. Trong cùng năm đó, ông tiếp tục tìm thấy thêm hai xác ướp trẻ em khác trên ngọn núi này.
Từ năm 1996 đến năm 1999, ông đã phát hiện thêm 15 xác ướp khác trên các ngọn núi ở dãy Andes có độ cao trên 5.500 mét (18.044 feet).

Cộng sự leo núi của Reinhard là Miguel Zarate trên núi Ampato năm 1995, thời điểm họ phát hiện ra xác ướp sau này nổi tiếng với tên gọi "Juanita" hay "Trinh nữ Băng giá". Ảnh: Johan Reinhard
Những người trung gian giữa cõi trần và thần linh
Trẻ em và thiếu nữ bị đem ra hiến tế trên khắp Đế chế Inca — đế chế hình thành từ thế kỷ 13 và sụp đổ vào năm 1572 sau cuộc chinh phạt của người Tây Ban Nha — như một hành động tôn kính các vị thần tối cao. Khi chết đi, những người được chọn sẽ trở thành cầu nối trung gian giữa thế giới người sống và cõi thần linh.
Phần lớn hiểu biết về nghi lễ này bắt nguồn từ các biên niên sử do thực dân Tây Ban Nha ghi chép lại. Những tài liệu này cho rằng chỉ những đứa trẻ có vẻ đẹp xuất chúng mới được chọn để hiến tế, và đây được coi là vinh dự lớn cho gia đình chúng, dù các học giả vẫn còn tranh cãi về quy trình tuyển chọn. Người Inca không có chữ viết, nhưng họ lưu giữ một số ghi chép bằng hệ thống dây thắt nút gọi là quipu.
“Chúng tôi không có bất kỳ thông tin trực tiếp nào từ những người thực sự chứng kiến nghi lễ”, bà Dagmara Socha, nhà khảo cổ học tại Trung tâm Nghiên cứu Andes thuộc Đại học Warsaw (Ba Lan), người tham gia phần lớn các nghiên cứu gần đây, cho biết. “Tất cả đều là thông tin gián tiếp nên một số chi tiết có thể bị hiểu sai”, bà nói khi đề cập đến các biên niên sử của người Tây Ban Nha. Bà nói thêm rằng chính sự thiếu hụt các lời kể từ nhân chứng trực tiếp khiến những xác ướp này trở nên đặc biệt quan trọng.
Bà giải thích rằng những đứa trẻ được chọn thường được đưa về kinh đô Cuzco, nơi chúng tham gia các nghi thức cầu kỳ trước khi được đưa đến các thánh địa ở mọi ngóc ngách của đế chế. Những đoàn rước này có thể kéo dài hàng tháng trời, băng qua những quãng đường xa xôi và địa hình hiểm trở trước khi đến được các địa điểm hiến tế trên núi cao.
Trẻ em bị chuốc thuốc trước khi qua đời
Bà Socha đã dẫn đầu nhóm phân tích độc chất học trên các mẫu tóc và móng tay của 8 xác ướp trẻ em — gồm 7 bé gái và 1 bé trai — được tìm thấy trong tình trạng quấn vải trên đỉnh 5 ngọn núi ở Peru và Argentina, bao gồm hai xác ướp do ông Reinhard tìm thấy trên núi Ampato. Công trình công bố trong tháng này trên tạp chí Antiquity xác nhận rằng những đứa trẻ đã được cho dùng nhiều loại chất kích thích trong nhiều tuần đến nhiều tháng trước khi chết, có thể nhằm làm dịu đi nỗi đau đớn sắp tới.
Trong cả 8 xác ướp, các nhà nghiên cứu đều tìm thấy dấu vết của cocaine, cho thấy những đứa trẻ đã nhai lá coca — loại cây tự nhiên chứa chất này. Tập tục này là một phần ăn sâu vào văn hóa và nghi lễ của người Inca, có thể đã giúp giảm chứng say độ cao và sự mệt mỏi trong suốt hành trình trước khi các em qua đời.

Thi thể đóng băng của một bé gái 14 tuổi được khai quật trong cuộc khảo cổ do Reinhard dẫn đầu năm 1999 trên đỉnh núi Llullaillaco. Cô bé đã tiêu thụ lá coca và bia chicha trước khi bị sát hại. Ảnh: Johan Reinhard
Bà Socha cho biết những tiến bộ công nghệ mới có thể phát hiện ngay cả nồng độ thấp của các chất hướng thần trong các mẫu keratin hàng trăm năm tuổi — một loại protein trong tóc và móng giúp lưu giữ dấu vết hóa học của các chất được tiêu thụ khi còn sống.
Ở 4 xác ướp, các nhà khoa học tìm thấy bằng chứng về việc tiêu thụ đồ uống có cồn, rất có thể là bia chicha làm từ ngô. Theo các biên niên sử Tây Ban Nha, người Inca cho những đứa trẻ này uống bia chicha để làm tê liệt giác quan và giữ cho chúng bình tĩnh.
Nghiên cứu trước đây trên một mẫu tóc từng không phát hiện ra chất hướng thần. Tuy nhiên, trong phân tích mới, một mẫu tóc thuộc về bé gái người Inca 8 tuổi được tìm thấy tại một ngôi đền trên đỉnh núi Chuscha ở tây bắc Argentina đã hé lộ sự biến động về nồng độ cocaine và cồn trong suốt 6 tháng trước khi em qua đời. Điều này cho thấy những đứa trẻ đã bị cho dùng thuốc từ rất sớm, chứ không chỉ trong những ngày hay giờ phút cuối cùng.
Bà Socha cho biết phát hiện thú vị nhất là việc tìm thấy dấu vết của chất hóa học harmine trong xác ướp băng nổi tiếng mà ông Reinhard tìm thấy trên núi Ampato ở miền nam Peru năm 1995. Hợp chất hóa học này có nguồn gốc từ một trong hai loại thực vật theo truyền thống được dùng để nấu ayahuasca — một loại nước sắc gây ảo giác vẫn được sử dụng đến ngày nay, dù bà Socha nói rằng chưa rõ bé gái có được cho uống chất này để tạo ảo giác hay không. Nghiên cứu cho biết khi sử dụng đơn lẻ, harmine có đặc tính chống trầm cảm.
Nhiều khả năng, các phát hiện mới cho thấy những đứa trẻ đã được uống các hỗn hợp giúp cải thiện tinh thần và tâm trạng, bởi liều lượng cao các chất gây ảo giác này có thể gây tử vong.
“Chúng tôi có thông tin từ các biên niên sử rằng điều quan trọng nhất là thái độ của những đứa trẻ — chúng cần phải đến với các vị thần trong tâm thế vui vẻ”, bà Socha nói.
“Địa hình vùng núi này vô cùng hiểm trở”, bà Socha, người từng trực tiếp thực hiện các chuyến đi thực địa tới một số địa điểm trên núi, chia sẻ. “Bản thân tôi còn thấy kiệt sức, nên tôi có thể hình dung việc di chuyển qua địa hình khó khăn ở độ cao lớn như vậy khắc nghiệt thế nào đối với những đứa trẻ”.
Những cái chết khác với nhận định ban đầu
Các phân tích mới về hài cốt của những đứa trẻ khác thiệt mạng trong các nghi lễ này cũng cung cấp thêm nhiều manh mối. Bà Verónica Silva-Pinto, người phụ trách bộ phận nhân chủng học sinh học tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Chile, cùng các đồng nghiệp đã nghiên cứu lại 3 xác ướp từ hai địa điểm hiến tế capacocha trong một công trình công bố hồi tháng 7 trên tạp chí Science Advances.
Các xác ướp này bao gồm “Niño de El Plomo” hay Cậu bé El Plomo, khoảng 8 hoặc 9 tuổi, bị sát hại vào thế kỷ 15 gần đỉnh El Plomo cao 5.400 mét (17.700 feet) ở miền trung Chile ngày nay; cùng hai bé gái, một em khoảng 9 tuổi và một em khoảng 18 tuổi, bị hiến tế khoảng 30 năm trước đó gần đỉnh Cerro Esmeralda ở sa mạc Atacama, miền bắc Chile.

"Niño de El Plomo" hay Cậu bé El Plomo khoảng 8 hoặc 9 tuổi vào thế kỷ 15 khi bị sát hại gần đỉnh núi El Plomo cao 5.400 mét, nay thuộc miền trung Chile. Ảnh: MNHN
Các nhà khảo cổ từng cho rằng hai bé gái bị siết cổ đến chết, còn các dấu hiệu tê cóng trên ngón tay của bé trai khiến họ tin rằng cậu bé đã chết cóng. Tuy nhiên, kết quả chụp cắt lớp vi tính (CT) mới thực hiện cho thấy các em qua đời theo những cách khác hẳn so với suy đoán ban đầu.
Nghiên cứu trên tạp chí Science Advances phát hiện các vết hằn trên cổ hai bé gái có thể do lớp vải quấn quanh thi thể sau khi chết gây ra, chứ không phải vết dây thừng cho thấy sự siết cổ. Trong khi đó, hộp sọ của bé trai lại có bằng chứng của chấn thương do vật tày tác động mạnh.
“Với sự hỗ trợ của hai kỹ sư, chúng tôi đã so sánh các mức lực khác nhau và các loại hung khí khác nhau có thể gây ra vết thương đó”, bà Silva-Pinto, đồng thời là học giả tại Đại học Diego Portales của Chile, cho biết. “Từ thông tin đó, chúng tôi đã đi đến kết luận về loại vũ khí gây ra cú đánh”.
Cụ thể, dạng tổn thương cho thấy cậu bé đã bị đánh bằng một chiếc chùy của người Inca có phần đầu hình ngôi sao đặc trưng. Bà nói thêm rằng hiện vẫn chưa rõ hai bé gái đã tử vong như thế nào.
Kết quả chụp chiếu cũng tiết lộ dạ dày của bé trai chứa đầy thức ăn vào thời điểm tử vong, phù hợp với một bữa ăn nghi lễ cuối cùng. Theo nghiên cứu, không lâu sau đó, cậu bé đã nôn mửa — bằng chứng là thực quản bị giãn và các vết bẩn trên quần áo. Bà Silva-Pinto nhận định việc nôn mửa có thể là phản ứng kích hoạt từ cú đánh chí mạng vào hộp sọ.
Các lần chụp CT riêng biệt do bà Socha và các đồng nghiệp thực hiện trên các xác ướp băng, bao gồm Juanita — Trinh nữ Băng giá nổi tiếng được tìm thấy trên núi Ampato — và một ngọn núi khác, cũng cho thấy đường tiêu hóa của những đứa trẻ đều chứa đầy thức ăn.
Hình ảnh chụp chiếu công bố trong một nghiên cứu hồi đầu năm nay xác nhận Juanita bị chấn thương ở hộp sọ, ngực và xương chậu, cho thấy nguyên nhân tử vong là do bạo lực. Phát hiện này xác thực thông tin từ một lần chụp chiếu chưa từng công bố được thực hiện tại Bệnh viện Johns Hopkins vào năm 1996, khi xác ướp này được đưa sang Mỹ trưng bày công khai trong thời gian ngắn.
Nghiên cứu cũng tiết lộ rằng xác ướp băng thứ tư được tìm thấy trên núi Ampato năm 1997 có thể không bị sát hại tại đó: các xương không nằm đúng vị trí giải phẫu tự nhiên, một số xương bị thiếu và khoang bụng bị nhồi đầy vải, khác hẳn với tình trạng nguyên vẹn của các xác ướp khác.
“Có thể là khi người dân di cư”, bà Socha nhận định, “họ đã mang theo những vật linh thiêng và chôn cất chúng ở nơi ở mới để giao tiếp với các vị thần địa phương và tái thiết lập mối liên kết với vùng đất thiêng”.
Một hành trình gian nan
Sử dụng kỹ thuật phân tích đồng vị bền, bà Silva-Pinto cũng nghiên cứu các dấu vết hóa học của nitơ trong mái tóc tết bím của những đứa trẻ. Kết quả cho thấy chế độ ăn uống của các em đã thay đổi đột ngột và liên tục trong những tháng trước khi chết. Bà cho biết sự thay đổi chế độ ăn này phản ánh chuyến hành trình nghi lễ kéo dài mà những đứa trẻ phải trải qua để đến địa điểm hiến tế.
Bà cho hay Cậu bé El Plomo đã thực hiện hành trình dài nhất, vượt qua quãng đường hơn 2.600 km (1.615 dặm) trong suốt 9 tháng. Sự thay đổi trong chế độ ăn của cậu bé có thể đã diễn ra dọc đường đi khi các cộng đồng địa phương đón tiếp đoàn rước và dâng thức ăn cho cậu bé cùng đoàn tùy tùng. Theo nghiên cứu trên tạp chí Science Advances, lớp da dày và chai sạn tích tụ dưới lòng bàn chân — điều bất thường đối với một đứa trẻ ở độ tuổi của cậu — chính là bằng chứng cho chuyến đi bộ đường dài này.
Phân tích tàn tích thực vật tìm thấy bên cạnh một xác ướp được phát hiện năm 1999 trong cuộc khai quật do ông Reinhard dẫn đầu trên đỉnh núi Llullaillaco đã hé lộ phần nào lý do khiến các nhà lãnh đạo Inca chọn hiến tế trẻ em, trong đó bao gồm cả động cơ chính trị. Bà Socha nhận xét bé gái 14 tuổi lúc qua đời này có lẽ là xác ướp được bảo quản tốt nhất và trông giống người sống nhất trong số tất cả các xác ướp.
Phương pháp xác định niên đại bằng carbon phóng xạ trước đây xếp ngôi mộ này vào khoảng thời gian từ năm 1430 đến năm 1520. Tuy nhiên, theo một nghiên cứu công bố hồi tháng 6, việc xác định niên đại mới đối với ngô, lá coca và hạt sắn tìm thấy cùng bé gái — những loại cây có thể được thu hoạch cùng năm hoặc một năm trước nghi lễ hiến tế — đã thu hẹp khung thời gian xuống còn từ năm 1462 đến năm 1507.
Mốc thời gian này trùng với triều đại của hai vị vua Inca vĩ đại là Topa Inca và Huayna Capac, những người trị vì giai đoạn đế chế mở rộng lãnh thổ về phía nam. Bà Socha lập luận rằng bối cảnh lịch sử này cho thấy một lý do chính trị đằng sau vụ hiến tế tại Llullaillaco: nghi lễ có thể nhằm khẳng định sự hiện diện của người Inca trong khu vực, hơn là một cuộc hiến tế liên quan đến thiên tai như núi lửa phun trào.

Nơi chôn cất ba đứa trẻ trên núi Llullaillaco là địa điểm khảo cổ cao nhất thế giới. Ảnh: Johan Reinhard
Ở độ cao 6.739 mét, Llullaillaco là địa điểm khảo cổ cao nhất thế giới. Bà Socha cho biết không giống như một số nơi khác, những cá nhân được ướp xác tìm thấy trên đỉnh núi này được cho là không phải chịu cái chết bạo lực. Có thể họ đã gục ngã trước cái lạnh khắc nghiệt trong trạng thái bị chuốc thuốc và bất tỉnh, trước hoặc sau khi được đặt vào nơi chôn cất.
Bà Socha và bà Silva-Pinto cho biết vẫn còn nhiều chương nữa cần được viết tiếp trong câu chuyện về những xác ướp băng. Các nghiên cứu ban đầu về ADN của những đứa trẻ đã hoàn tất hơn một thập kỷ trước, hé lộ giới tính và một số chi tiết khác. Tuy nhiên, các kỹ thuật pháp y và hóa học tiên tiến hiện nay đã cho phép các nhà nghiên cứu giải trình tự toàn bộ bộ gen của một số xác ướp. Hai nhà khoa học cho biết nghiên cứu mới này dự kiến sẽ công bố trong vài tháng tới và có thể làm sáng tỏ nguồn gốc cũng như tình trạng sức khỏe của những đứa trẻ.
Ông Reinhard, người sắp bước sang tuổi 83, chia sẻ rằng ban đầu ông không nhận ra ngay mức độ thu hút của những xác ướp băng này đối với toàn thế giới. Ông cũng không lường trước được sự đa dạng và số lượng khổng lồ các nghiên cứu được thực hiện trên những đứa trẻ này về sau.
“Một xác ướp đóng băng không bao giờ ngừng cung cấp những thông tin mới”, ông nói.
Nguồn: CNN