“Dó” Ballet ở Nhà hát Hồ Gươm: Giấc mơ đưa vở ballet mang tâm hồn Việt ra thế giới
Lấy cảm hứng từ những chất liệu văn hóa dân gian Việt Nam trên nền âm nhạc kinh điển của Vivaldi, vở ballet đương đại Dó khẳng định dấu ấn riêng, mang theo khát vọng đưa nghệ thuật biểu diễn Việt Nam vươn ra thế giới.
Ngày 22/11 tới đây, vở ballet đương đại Dó sẽ chính thức trở lại Nhà hát Hồ Gươm (Hà Nội). Tác phẩm từng được lựa chọn tham gia Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp với kế hoạch biểu diễn tại Le Grand Rex và Le Carreau du Temple ở Paris vào tháng 10/2026. Dù chương trình sau đó phải tạm hoãn, đây vẫn là một dấu mốc đáng chú ý trên hành trình đưa nghệ thuật biểu diễn mang bản sắc Việt tiếp cận khán giả quốc tế.
Được thực hiện dưới sự dẫn dắt của Tổng đạo diễn Hương Na Trần cùng hai biên đạo NSƯT Phan Lương và nghệ sĩ Vũ Ngọc Khải, Dó là thành quả của hành trình sáng tạo nhằm tìm kiếm một ngôn ngữ ballet mang bản sắc Việt Nam. Với sự tham gia của 20 nghệ sĩ thuộc Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam, tác phẩm kết hợp nền tảng ballet hàn lâm, múa đương đại và những chất liệu văn hóa dân gian quen thuộc.

Chứng kiến Dó được ghi nhận trên hành trình hội nhập quốc tế, Tổng đạo diễn Hương Na Trần không giấu được sự xúc động: "Trước tiên tôi thấy biết ơn vì ballet đương đại Dó đã được chọn là một trong những đại diện cho văn hóa và bản lĩnh của người Việt tham dự Tuần lễ Sân khấu Việt Nam tại Pháp.
Với tôi, việc Dó trở lại Nhà hát Hồ Gươm mang một ý nghĩa rất đặc biệt. Nếu Paris hay Copenhagen là cơ hội để chúng tôi đưa một tác phẩm mang tinh thần Việt Nam đến gần hơn với không gian nghệ thuật quốc tế, thì Hà Nội lại là nơi những chất liệu văn hóa làm nên Dó trở nên thân thuộc và gần gũi hơn bao giờ hết".

Giấc mơ về vở ballet mang tâm hồn Việt
Ballet từ lâu được biết đến là loại hình nghệ thuật có nguồn gốc từ châu Âu, gắn liền với những quy chuẩn khắt khe về kỹ thuật, hình thể và chuyển động. Tại Việt Nam, ballet phát triển với ảnh hưởng lớn từ hệ thống đào tạo cổ điển của Nga, tạo nên những thế hệ nghệ sĩ có nền tảng chuyên môn bài bản. Tuy nhiên, khi kỹ thuật biểu diễn đã có những chuẩn mực chung, việc tạo nên dấu ấn riêng vẫn là một bài toán không hề dễ giải.
Với Tổng đạo diễn Hương Na Trần, thay vì tìm kiếm cảm hứng từ những hình tượng lớn, nữ đạo diễn lựa chọn chiếc nơm, tấm chiếu hoa, quạt giấy hay chú Tễu, những hình ảnh gắn bó với ký ức văn hóa và đời sống tinh thần của nhiều thế hệ.
"Tôi luôn tin rằng vẻ đẹp của văn hóa Việt Nam không chỉ nằm ở những công trình đồ sộ hay những biểu tượng lớn lao mà còn hiện diện trong những điều rất đỗi bình dị của đời sống.
Chiếc nơm, tấm chiếu hoa, quạt giấy hay hình tượng chú Tễu đều gắn với ký ức, sinh hoạt và đời sống tinh thần của nhiều thế hệ người Việt. Chúng rất gần gũi, nhưng mỗi hình ảnh lại chứa đựng những câu chuyện văn hóa riêng. Tôi muốn đưa những điều tưởng như quen thuộc ấy vào một không gian nghệ thuật mới, để khán giả có cơ hội nhìn lại chúng bằng một góc nhìn khác", Tổng đạo diễn Hương Na Trần chia sẻ.

Theo nữ đạo diễn, hành trình sáng tạo Dó cũng là cách để những giá trị truyền thống tiếp tục có đời sống mới trong nghệ thuật đương đại. Chị lý giải: "Với tôi, điều quan trọng nhất là di sản không đứng yên, mà di sản phải được chuyển động, điều ấy bộc lộ rõ nhất qua các chi tiết của sân khấu Dó. Chẳng hạn, chiếc nơm có thể trở thành một phần của tạo hình phục trang, tạo nên những đường nét và chuyển động mới cho cơ thể người nghệ sĩ.
Tôi nghĩ khán giả quốc tế có thể không biết chiếc nơm được sử dụng như thế nào trong đời sống Việt Nam, nhưng họ vẫn có thể cảm nhận vẻ đẹp của chuyển động, sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên và những cảm xúc mà tác phẩm truyền tải".
Đây cũng là ý tưởng xuyên suốt quá trình xây dựng Dó. Những giá trị văn hóa truyền thống không được đưa lên sân khấu như các hiện vật để khán giả chiêm ngưỡng mà trở thành chất liệu sáng tạo, tham gia trực tiếp vào cấu trúc của tác phẩm.

Tổng đạo diễn Hương Na Trần cho biết hành trình sáng tạo Dó cũng là cách để những giá trị truyền thống tiếp tục có đời sống mới trong nghệ thuật đương đại.
Đây cũng là ý tưởng xuyên suốt quá trình xây dựng Dó. Những giá trị văn hóa truyền thống không được đưa lên sân khấu như các hiện vật để khán giả chiêm ngưỡng mà trở thành chất liệu sáng tạo, tham gia trực tiếp vào cấu trúc của tác phẩm.
Tổng đạo diễn Hương Na Trần cho rằng khán giả quốc tế có thể không biết chiếc nơm được sử dụng như thế nào trong đời sống người Việt. Tuy nhiên, thông qua chuyển động của nghệ sĩ, họ vẫn có thể cảm nhận vẻ đẹp hình thể, mối liên hệ giữa con người với thiên nhiên và những cảm xúc mà tác phẩm truyền tải.

Bài toán khó phía sau Dó: Ba thế giới nghệ thuật phải tìm được tiếng nói chung
Theo Tổng đạo diễn Hương Na Trần, khó khăn lớn nhất trong quá trình thực hiện Dó là dung hòa ba không gian nghệ thuật có những đặc trưng khác biệt đó là ballet cổ điển, múa đương đại và văn hóa dân gian Việt Nam.
Ballet cổ điển đòi hỏi sự chính xác trong từng động tác duỗi chân, tư thế và khả năng kiểm soát cơ thể. Trong khi đó, múa đương đại đề cao sự tự do biểu đạt, cho phép nghệ sĩ khám phá những chuyển động mạnh mẽ hoặc mềm mại, giàu cảm xúc. Còn chất liệu dân gian Việt Nam mang tinh thần thẩm mỹ riêng, gắn với sự mộc mạc, điềm đạm của đời sống.
Ba thế giới đó có thể cùng xuất hiện trên sân khấu nhưng để hòa quyện thành một tổng thể thống nhất lại là câu chuyện hoàn toàn khác. "Nếu quá chú trọng vào những chuẩn mực của ballet cổ điển, tác phẩm có thể đánh mất sự phóng khoáng của múa đương đại và nét mộc mạc vốn có của văn hóa Việt. Nhưng nếu chỉ tập trung tái hiện những hình ảnh dân gian, Dó lại khó phát huy hết vẻ đẹp và chiều sâu của một tác phẩm ballet đương đại", nữ đạo diễn phân tích.
Chính vì vậy, Tổng đạo diễn Hương Na Trần chưa bao giờ xem việc thực hiện Dó là sự lựa chọn giữa bản sắc Việt Nam và những tiêu chuẩn của nghệ thuật hàn lâm: "Với tôi, điều đáng quý nhất là khi khán giả thưởng thức Dó, họ không còn nhìn thấy ranh giới giữa ballet cổ điển, múa đương đại hay văn hóa dân gian, mà cảm nhận được một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh, mang tinh thần Việt Nam nhưng được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật có tính quốc tế", nữ đạo diễn nhấn mạnh.

Ở góc độ biên đạo, NSƯT Phan Lương cũng thừa nhận thử thách lớn nhất không nằm ở việc đưa các yếu tố văn hóa lên sân khấu, mà là tìm được ngôn ngữ chuyển động phù hợp để chúng thực sự hòa quyện. "Điều khó nhất không phải là đưa cả ba yếu tố lên sân khấu, mà là làm sao để chúng hòa quyện một cách tự nhiên. Chúng tôi muốn giữ được sự chuẩn mực của ballet, sự phóng khoáng của múa đương đại nhưng vẫn để khán giả cảm nhận được cái hồn Việt trong từng chuyển động", NSƯT Phan Lương chia sẻ.

Trong khi đó, nghệ sĩ Vũ Ngọc Khải tiếp cận vấn đề từ chính ngôn ngữ hình thể. Theo anh, những động tác cuộn ngón tay, hình tượng bàn tay trong Phật giáo hay cách sử dụng trọng tâm cơ thể đều có thể trở thành nguồn cảm hứng để phát triển một hệ thống chuyển động mang cảm quan Việt Nam. Tuy nhiên, việc đưa các yếu tố văn hóa vào tác phẩm cần xuất phát từ nghiên cứu và phát triển ngôn ngữ múa thay vì chỉ nhằm tạo sự khác biệt về hình thức.
Khi Vivaldi gặp văn hóa Việt: Cuộc đối thoại nghệ thuật qua bốn mùa
Một trong những lựa chọn đáng chú ý của Dó là sử dụng phiên bản chuyển soạn tổ khúc Bốn Mùa của Antonio Vivaldi do nhà soạn nhạc Max Richter thực hiện. Được sáng tác cách đây khoảng 300 năm, Bốn Mùa là một trong những tác phẩm nổi tiếng của âm nhạc cổ điển châu Âu. Với khả năng gợi tả thiên nhiên, thời tiết và những chuyển biến cảm xúc, tổ khúc này trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ nghệ sĩ.
Nói về quyết định sử dụng tác phẩm kinh điển của Vivaldi để kể câu chuyện mang tinh thần Việt Nam, Tổng đạo diễn Hương Na Trần cho biết: "Điều khiến tôi và ekip lựa chọn Bốn Mùa trước hết chính là tính điện ảnh rất rõ nét trong âm nhạc của Vivaldi. Dù được sáng tác cách đây khoảng 300 năm, tác phẩm vẫn có khả năng gợi lên những hình ảnh và cảm xúc vô cùng sống động. Qua từng giai điệu, người nghe gần như có thể hình dung được sự chuyển động của thiên nhiên, những biến đổi của không gian và nhịp sống con người".

Phiên bản chuyển soạn của Max Richter mang đến những lớp âm thanh và tiết tấu đương đại, tạo sự tương đồng với cách ekip tiếp cận chất liệu văn hóa truyền thống. Điểm kết nối sâu sắc hơn giữa âm nhạc Vivaldi và Dó nằm ở hình tượng thiên nhiên cùng vòng tuần hoàn của đời sống. Thay vì chỉ tái hiện sự thay đổi của thời tiết, tác phẩm sử dụng bốn mùa như những chương hồi phản ánh các trạng thái và trải nghiệm của con người, từ sinh tồn, tình yêu, những biến động trong cuộc sống đến sự tái sinh.
Hành trình của Dó được sắp xếp theo trình tự Đông, Thu, Hạ và Xuân. Mỗi chương mang một sắc thái riêng, đưa khán giả đi qua những cung bậc cảm xúc khác nhau trước khi khép lại bằng tinh thần khởi đầu và hy vọng.

Bên cạnh âm nhạc phương Tây, tác phẩm còn dành những không gian riêng để thể hiện bản sắc Việt Nam, tiêu biểu như Cô Đôi Thượng Ngàn và Chim Hót. Nếu Cô Đôi Thượng Ngàn gợi mở không gian tín ngưỡng dân gian với những sắc thái tâm linh đặc trưng, Chim Hót lại hướng đến vẻ đẹp sống động, trong trẻo và nên thơ của thiên nhiên Việt Nam.
Với Tổng đạo diễn Hương Na Trần, điều ekip hướng đến không đơn thuần là ghép âm nhạc châu Âu với hình ảnh Việt Nam, mà là sử dụng một ngôn ngữ âm nhạc giàu hình ảnh để kể những câu chuyện gần gũi với đời sống và tâm hồn người Việt.

Khát vọng đưa ballet Việt Nam vươn ra thế giới
Hành trình của Dó đã có những dấu mốc đáng chú ý trong hoạt động giao lưu nghệ thuật quốc tế. Năm 2024, tác phẩm được lựa chọn biểu diễn trong khuôn khổ Ngày châu Âu, thể hiện sự giao thoa nghệ thuật giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu. Một trích đoạn của Dó cũng từng được giới thiệu tại Copenhagen, Đan Mạch.
Gần đây, tác phẩm tiếp tục được lựa chọn tham gia Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp, với kế hoạch biểu diễn tại Le Grand Rex và Le Carreau du Temple ở Paris. Dù chương trình phải tạm hoãn, đây vẫn là cột mốc ý nghĩa đối với ekip sáng tạo.
Chia sẻ về hành trình này, Tổng đạo diễn Hương Na Trần cho biết chị cảm thấy biết ơn khi Dó được lựa chọn là một trong những đại diện cho văn hóa và bản lĩnh của người Việt tại sự kiện ở Pháp. Tuy nhiên, nữ đạo diễn cũng nhìn nhận rằng một tác phẩm không thể đại diện cho toàn bộ nền nghệ thuật của một quốc gia.
"Tôi tin rằng bản sắc không đến từ việc cố gắng làm cho một tác phẩm trông thật Việt Nam, mà đến từ cách người nghệ sĩ đưa cảm quan và tinh thần Việt Nam vào chính ngôn ngữ sáng tạo của mình", Tổng đạo diễn Hương Na Trần khẳng định.

Ở góc nhìn của NSƯT Phan Lương, thách thức của nghệ sĩ ballet Việt Nam hiện nay không hẳn nằm ở năng lực. Phần lớn nghệ sĩ được đào tạo bài bản theo hệ thống ballet cổ điển của Nga nhưng chưa có nhiều cơ hội tiếp cận những phương pháp và tư duy chuyển động mới đang phát triển mạnh mẽ trên thế giới.
Qua quá trình làm việc với 20 nghệ sĩ trong Dó, anh nhận thấy một lợi thế rõ rệt đó là khi được biểu diễn câu chuyện và văn hóa của chính dân tộc mình, nghệ sĩ Việt Nam có thể tìm thấy sự gần gũi, tự tin và cảm xúc tự nhiên trong từng chuyển động.
Trong khi đó, nghệ sĩ Vũ Ngọc Khải tin rằng khác biệt văn hóa không phải rào cản đối với ballet Việt Nam. Khi xem Dó, một người cha có thể đồng cảm với hình ảnh con người vượt qua tâm bão, người trẻ cảm nhận được khát khao khám phá, còn những người đang yêu có thể nhận ra sự quấn quýt và mong manh trong tình cảm. Những cảm xúc này không thuộc riêng bất kỳ nền văn hóa nào.
"Tôi tin rằng điều giúp Dó chạm đến khán giả quốc tế chính là sự kết hợp giữa những giá trị cảm xúc phổ quát và bản sắc Việt Nam rất riêng. Chúng tôi không cần làm cho Dó giống với những tác phẩm quốc tế để được đón nhận. Khi một câu chuyện được kể đủ chân thành, bằng một ngôn ngữ nghệ thuật đủ thuyết phục, khán giả sẽ cảm nhận được nó, dù họ đến từ đâu", nghệ sĩ Vũ Ngọc Khải chia sẻ.

Sau 2 năm, điều thay đổi lớn nhất trong cách nhìn của Tổng đạo diễn Hương Na Trần là Dó đã vượt qua giai đoạn của một ý tưởng ban đầu để trở thành hành trình sáng tạo có thể tiếp tục phát triển. Nếu trước đây, câu hỏi lớn nhất là liệu ekip có thể xây dựng một tác phẩm ballet mang tinh thần Việt Nam mà vẫn đáp ứng được yêu cầu hàn lâm hay không, thì hiện tại, chị quan tâm nhiều hơn đến chiều sâu, sức sống lâu dài và khả năng tiếp cận những khán giả thuộc nhiều nền văn hóa.
Và đó cũng là ý nghĩa trong lần trở lại Nhà hát Hồ Gươm của Dó vào ngày 22/11 tới đây. Từ những chất liệu văn hóa quen thuộc, tác phẩm tiếp tục hành trình tìm kiếm một cách biểu đạt riêng cho nghệ thuật ballet Việt Nam và mở ra những khả năng mới để giới thiệu văn hóa dân tộc thông qua nghệ thuật đương đại.
Với những người đứng sau Dó, đích đến sau cùng có lẽ không đơn thuần là một sân khấu danh tiếng ở Paris hay bất kỳ thành phố nào khác. Điều đáng chờ đợi hơn là một ngày ballet Việt Nam có thể tự tin bước ra thế giới bằng chính ngôn ngữ sáng tạo, cảm quan và bản sắc của mình.

Ảnh: BTC