Di dời 50.000 người để xây siêu công trình trên 1.300 mét, có hồ chứa 13,3 tỷ mét khối, đập thuỷ điện cao gần gấp đôi đập Tam Hiệp đã thành hình

Giữa thung lũng hẹp trên sông Vakhsh của Tajikistan, hàng đoàn xe tải liên tục đổ đá vào công trường, từng bước hình thành bức tường khổng lồ được kỳ vọng sẽ trở thành đập thủy điện cao nhất thế giới.

Khi hoàn thành, đập Rogun sẽ cao tới 335 mét, vượt mọi công trình thủy điện hiện có, đồng thời trở thành trụ cột trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng của quốc gia Trung Á này. Ngoài ra Rogun sẽ cao hơn đập Tam Hiệp của Trung Quốc tới 154 mét.

Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), Rogun được thiết kế với công suất 3.780 MW, gồm 6 tổ máy, mỗi tổ máy đạt 630 MW. Dự án dự kiến tạo ra hơn 30.000 việc làm trực tiếp và gián tiếp, đồng thời giúp khoảng 10 triệu người được tiếp cận nguồn điện ổn định hơn.

Khác với nhiều đập bê tông truyền thống, Rogun chủ yếu được xây dựng bằng đá đắp đầm nén với lõi chống thấm ở giữa nhằm ngăn nước thẩm thấu. Khi hoàn thành, đỉnh đập sẽ nằm ở độ cao khoảng 1.300 mét so với mực nước biển, còn chênh lệch giữa chân và đỉnh đập đạt 335 mét, đủ để vượt qua mọi đập thủy điện đã hoàn thành trên thế giới.

Đến cuối năm 2025, công trình đã đạt chiều cao khoảng 151 mét. Theo số liệu của dự án, tổng tiến độ xây dựng khi đó tiến sát mốc 60%, trong khi riêng gói thầu xây dựng thân đập đạt khoảng 46%.

Sự chênh lệch này xuất phát từ việc Rogun không chỉ gồm thân đập mà còn bao gồm hệ thống đường hầm, nhà máy điện ngầm, đường dây truyền tải, hạ tầng giao thông và nhiều hạng mục an toàn trải dài khắp khu vực.

Một điểm đặc biệt của Rogun là nhà máy đã bắt đầu phát điện ngay khi công trình vẫn đang được xây dựng. 2 tổ máy tạm thời lần lượt đi vào hoạt động trong các năm 2018 và 2019.

Đến cuối năm 2025, các tổ máy đã sản xuất khoảng 9,9 tỷ kWh điện, tạo nguồn doanh thu hỗ trợ quá trình hoàn thiện các hạng mục còn lại trước khi được nâng cấp lên cấu hình vận hành chính thức.

Khi hoàn thành toàn bộ 6 tổ máy, Rogun được kỳ vọng sản xuất trung bình khoảng 14,4 tỷ kWh điện mỗi năm. Theo World Bank, sản lượng này tương đương khoảng 60% tổng sản lượng điện hiện nay của Tajikistan, góp phần giảm đáng kể tình trạng thiếu điện thường xảy ra vào mùa đông khi nhu cầu tăng cao nhưng lượng nước về các hồ chứa giảm.

Phía sau con đập sẽ hình thành hồ chứa khổng lồ có dung tích khoảng 13,3 tỷ m3 nước, diện tích mặt hồ khoảng 170 km2 và kéo dài gần 70 km dọc theo thung lũng sông Vakhsh.

Tuy nhiên, quá trình tích nước sẽ diễn ra từng bước và có thể chỉ hoàn tất vào khoảng năm 2038, nhiều năm sau khi phần lớn các tổ máy đã đi vào vận hành.

Ngoài việc phục vụ nhu cầu trong nước, Rogun còn được kỳ vọng trở thành nguồn điện xuất khẩu quan trọng.

Theo các tài liệu của World Bank, Kazakhstan và Uzbekistan là 2 thị trường tiêu thụ chính, trong khi một số kịch bản trước đây dự tính khoảng 70% sản lượng điện có thể được xuất khẩu trong từng giai đoạn. Điều này không chỉ mang lại nguồn thu ngoại tệ cho Tajikistan mà còn góp phần đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng tại khu vực Trung Á.

Quy mô khổng lồ của dự án cũng kéo theo nhu cầu nhân lực rất lớn. World Bank ước tính Rogun sẽ tạo ra hơn 30.000 việc làm, từ kỹ sư, chuyên gia địa chất, công nhân xây dựng, vận hành máy móc hạng nặng đến các lĩnh vực vận tải, cung ứng vật liệu và dịch vụ hậu cần. Dự án có sự tham gia của nhiều chuyên gia và doanh nghiệp quốc tế.

Tổng chi phí hoàn thiện công trình vẫn còn rất lớn. World Bank từng ước tính Tajikistan cần thêm khoảng 6,29 tỷ USD để đưa Rogun về đích. Riêng World Bank đã cam kết chương trình tài trợ 650 triệu USD, trong đó 300 triệu USD mới được phê duyệt vào tháng 6/2026 nhằm hỗ trợ xây dựng các hạng mục dân dụng, thiết bị phát điện, an toàn công trình và tái định cư.

Bên cạnh đó, nhiều tổ chức tài chính quốc tế khác cũng tham gia hoặc bày tỏ ý định tài trợ, gồm Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB), Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB), Ngân hàng Phát triển Hồi giáo cùng các quỹ đầu tư Trung Đông.

Trong đó, riêng AIIB đã phê duyệt chương trình hỗ trợ lên tới 500 triệu USD, bắt đầu bằng gói đầu tiên trị giá 270 triệu USD.

Ý tưởng xây dựng Rogun thực tế đã xuất hiện từ những năm 1970, thời Liên Xô. Sau khi Liên Xô tan rã, dự án bị đình trệ và một trận lũ lớn năm 1993 đã phá hủy một phần công trình đang xây dựng. Mãi đến giai đoạn 2016-2017, Tajikistan mới tái khởi động dự án, chuyển hướng dòng sông Vakhsh qua các đường hầm xuyên núi để tạo mặt bằng khô ráo phục vụ việc đắp thân đập.

Tuy nhiên, siêu dự án này cũng kéo theo những tác động xã hội đáng kể. Theo World Bank, hơn 50.000 người sẽ phải di dời khi hồ chứa dần tích nước. Các hộ dân bị ảnh hưởng sẽ được hỗ trợ xây nhà mới, cấp đất, phục hồi sinh kế cũng như đầu tư trường học, cơ sở y tế và hạ tầng tại nơi tái định cư.

Theo CPG