Chọn nhà thầu Trung Quốc, dự án thủy điện bị đội vốn gấp 5,5 lần lên 46.000 tỷ đồng, buộc phải dừng hoạt động vì nứt gãy nghiêm trọng

Nhà máy thủy điện Neelum-Jhelum (NJHP) đã phải ngừng phát điện hoàn toàn từ ngày 1/5/2024 sau khi phát hiện những vấn đề nghiêm trọng tại hệ thống đường hầm dẫn nước. Việc một trong những công trình thủy điện lớn của Pakistan phải dừng vận hành khiến nước này mất khoảng 5,15 tỷ kWh điện/năm.

Thiệt hại kinh tế trực tiếp được ước tính khoảng 55 tỷ rupee Pakistan mỗi năm, tương đương hơn 5.000 tỷ đồng.

Sự cố càng đáng chú ý khi Pakistan thường xuyên đối mặt với tình trạng thiếu điện và nguy cơ cắt điện trên diện rộng. Đây cũng không phải lần đầu hệ thống đường hầm của Neelum-Jhelum gặp vấn đề.

Tháng 7/2022, một đoạn đường hầm bị sập, làm gián đoạn dòng nước phục vụ phát điện. Quá trình khắc phục kéo dài khoảng 20 tháng và tiêu tốn 6 tỷ rupee. Đến tháng 8/2023, nhà máy hoạt động trở lại nhưng công suất chỉ đạt khoảng 530 MW, thấp hơn nhiều so với mức thiết kế 969 MW.

Chưa đầy 1 năm sau, các vết nứt lớn tiếp tục được phát hiện trong đường hầm vào tháng 4/2024. Nhà máy sau đó phải dừng phát điện vô thời hạn.

Ý tưởng tận dụng dòng chảy của 2 sông Neelum và Jhelum để sản xuất điện đã được Pakistan nghiên cứu từ thập niên 1980. Cơ quan Phát triển Điện và Nước Pakistan (WAPDA) phụ trách dự án, với mục tiêu chuyển một phần nước sông Neelum qua hệ thống thủy điện trước khi đưa dòng nước trở lại sông Jhelum.

Tuy nhiên, dự án trải qua quá trình chuẩn bị và xây dựng kéo dài hàng chục năm do những khó khăn về vốn, kỹ thuật và địa chất.

Thiết kế kỹ thuật chi tiết chỉ được hoàn tất năm 2002 và công trình khởi công năm 2008. Sau đó, tiến độ tiếp tục bị ảnh hưởng bởi thiếu vốn, các vấn đề pháp lý và điều kiện địa chất phức tạp tại khu vực xây dựng.

Khác với nhiều nhà máy thủy điện sử dụng một hồ chứa lớn ngay phía trước nhà máy, Neelum-Jhelum phụ thuộc đáng kể vào mạng lưới công trình ngầm. Nước từ sông Neelum được dẫn qua hệ thống đường hầm dài khoảng 32,5 km để phát điện trước khi xả sang sông Jhelum.

Nhà máy nằm dưới lòng đất, sử dụng 4 tua-bin Francis, mỗi tổ máy công suất khoảng 242 MW, đưa tổng công suất thiết kế lên 969 MW. Dự án còn bao gồm hệ thống đường hầm dẫn và xả nước cùng đập cao 47 m tạo hồ chứa và duy trì dòng chảy phục vụ phát điện.

Tháng 4/2018, nhà máy chính thức vận hành thương mại, với sản lượng thiết kế khoảng 5,15 tỷ kWh/năm. Công trình khi đó được kỳ vọng bổ sung một nguồn năng lượng tái tạo đáng kể cho Pakistan, đồng thời giảm nhu cầu sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Bên cạnh những sự cố kỹ thuật, chi phí của Neelum-Jhelum cũng tăng mạnh so với kế hoạch ban đầu.

Theo số liệu trong các hồ sơ điều chỉnh dự án, tổng mức đầu tư từ khoảng 91 tỷ rupee đã tăng lên 500 tỷ rupee (hơn 46.000 tỷ đồng), theo bản điều chỉnh PC-1 lần thứ 4. Như vậy, quy mô vốn cuối cùng cao hơn khoảng 5,5 lần mức ban đầu.

Chi phí đầu tư bình quân của Neelum-Jhelum lên khoảng 4,23 triệu USD cho mỗi MW công suất. Con số này cao hơn đáng kể so với 2,25 triệu USD/MW của dự án thủy điện Dasu và 2,48 triệu USD/MW của Diamer-Basha.

Nhà thầu chính của dự án là China Gezhouba Group Corporation (CGGC), doanh nghiệp Trung Quốc có kinh nghiệm tham gia nhiều công trình thủy điện lớn. Các tổ chức tài chính Trung Quốc và quốc tế cũng cung cấp nguồn vốn quan trọng trong quá trình xây dựng dự án.

Tuy nhiên, việc chi phí tăng mạnh cùng những sự cố liên tiếp sau khi nhà máy đi vào hoạt động đã làm xuất hiện tranh luận về chất lượng công trình, quản lý dự án và hiệu quả đầu tư.

Một số hạng mục bị đặt câu hỏi về chất lượng sau các vấn đề kỹ thuật. Dù vậy, chưa thể quy toàn bộ sự cố cho chất lượng thi công khi chưa có kết luận kiểm định cụ thể. Địa chất phức tạp tại khu vực xây dựng, biến động dòng chảy và bồi lắng cũng là những yếu tố gây khó khăn cho vận hành.

Việc Neelum-Jhelum ngừng hoạt động tạo thêm áp lực lên hệ thống điện Pakistan. Với sản lượng thiết kế 5,15 tỷ kWh/năm, đây là nguồn cung đáng kể cho lưới điện quốc gia và góp phần hạn chế nhu cầu sử dụng nhiên liệu hóa thạch để phát điện.

Để đưa công trình trở lại vận hành ổn định, hệ thống đường hầm cần được kiểm tra toàn diện, đặc biệt là những khu vực có điều kiện địa chất bất ổn. Việc xử lý các điểm hư hỏng cũng cần đi kèm hệ thống giám sát và cảnh báo sớm nhằm phát hiện những biến dạng trước khi chúng phát triển thành sự cố lớn.

Tổng hợp