Bí ẩn lịch sử đằng sau bài đồng dao Chi Chi Chành Chành
Ẩn sau những câu chữ có vẻ ngây ngô, không đầu không cuối của trẻ nhỏ, bài đồng dao Chi Chi Chành Chành phản ánh một giai đoạn lịch sử đầy biến động của đất nước.
Cũng giống như nhiều bài đồng dao khác, Chi Chi Chành Chành có nhiều phiên bản. Phiên bản được cho là bản gốc có nội dung: “Chu tri rành rành/Cái đanh nổ lửa/Con ngựa đứt cương/Ba vương tập đế/Cấp kế đi tìm/Hú tim bắt ập”.
Tuy nhiên, phiên bản được nhiều người biết đến hơn lại có chút khác biệt: “Chi chi chành chành/Cái đanh thổi lửa/Con ngựa chết trương/Ba vương thượng đế/Bắt dế đi tìm/Con chim làm tổ/Ù à ù ập/Đóng sập cửa vào”.
Bài đồng dao tưởng như chỉ có những câu chữ ngây ngô của trẻ nhỏ nhưng lại có nhiều giả thuyết cho thấy nó phản ánh một giai đoạn lịch sử của đất nước.

Chi Chi Chành Chành trò chơi quen thuộc của nhiều trẻ nhỏ.
Theo thông tin trên website của Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, Giáo sư Lê Quang Châu đưa ra cách giải mã bài đồng dao Chi Chi Chành Chành như sau: “Chi chi” là chi nọ (trong một tộc họ) nối chi kia. “Chành chành” là nếu không có chi kế tiếp thì “chành” sang họ trực hệ hoặc đồng tông.
Câu “Cái đanh thổi lửa” nhắc chuyện thời cổ xưa có ông Toại Nhân dùng dùi đá lấy lửa. Con ngựa chết trương là hình ảnh nhắc chuyện Hiên Viên phản vua Thần Nông, giết vua và mười bốn người, cướp ngôi, tự xưng chính mình là hậu duệ, phạm vào lời nguyền “Bắc Nam không xâm phạm nhau”, gây nên cảnh “người và ngựa chết trương đầy đồng nội”.
Trong câu “Ba vương Ngũ đế”, Ngũ đế là năm vị tổ của Kinh Dương Vương gồm Đế Thiên (Phục Hy), Đế Thích (Thần Nông), Đế Khôi (Viêm Đế, viêm là lửa), Đế Tiết (Hoàng Đế - Hiên Viên, vị vua đã phạm lời nguyền), Đế Thức (Thần Đế).
Ba vương là ba vua anh em ruột dòng dõi Đế Thức: Vua Minh, vua Lai và vua Long Cảnh. Vua cả tên Minh đã đặt tên nước ta thời ấy là Xích Quỷ, xích là đỏ, màu lửa để chỉ rằng đây là dòng dõi của Viêm Đế, Quỷ là một trong 28 chòm sao Nhị Thập Bát Tú, tượng trưng phương Nam thuộc chòm sao Chu Tước (không phải quỷ là ma quái).
“Chấp chế đi tìm” có nghĩa là từ Ba vương Ngũ đế đã chấp nhận đi tìm một thể chế để có thể xây dựng cơ đồ bền vững. “Ú tim bắt được” là bắt được chế độ liên hiệp trăm họ lại, tạo dựng nên nhà nước Văn Lang. “Ù à ù ập” là tán thán từ tỏ dấu hiệu vui mừng.

Ngũ Phương Thượng Đế. (Ảnh: Hội Di sản Văn hoá Việt Nam).
Cũng có cách giải thích khác về bài đồng dao này. Tờ Znews - Tạp chí điện tử Tri Thức đưa ra cách giải nghĩa bài đồng dao này của học giả Nguyễn Văn Tố. Theo đó, bài đồng dao liên quan đến một sự kiện lịch sử, đó là cuộc trốn chạy của vua Hàm Nghi vào tháng 7 năm 1885.
“Chu tri rành rành” nghĩa là chúng tôi ngồi quây tròn ở đây và biết rõ rằng. “Cái đanh thổi lửa” nghĩa là c ái đanh khơi lên ngọn lửa (ám chỉ các sự kiện báo trước sự bi thương). “Con ngựa đứt cương” - con ngựa không còn cương nữa, người dân đã mất vua, tức vua Tự Đức (1848-1883).
“Ba vương lập đế” nghĩa là ba vị vua lần lượt kế tiếp nhau lên ngôi (Dục Đức, Hiệp Hòa và Kiến Phúc). “Chấp chế thượng hạ”: Các quan lại và thuộc hạ yêu cầu. “Ba chạ đi tìm” là ba làng (Thanh Lạng, Thanh Cộc và Tha Mặc) phải đi tìm nhà vua (tức vua Hàm Nghi). Câu “Hú tim bắp ập” mang nghĩa ngươi hãy mau trốn đi không tôi đóng cửa lại (bắt Hàm Nghi).
Trong bài Ghi chú về một bài đồng dao của trẻ em An Nam cũng đăng trên Tạp chí điện tử Tri Thức, học giả Nguyễn Văn Huyên cho rằng bài Chi chi chành chành gồm 6 câu 4 tiếng, mở đầu bằng “Chi chi chành chành” và kết thúc là “Ú tim ù ập”. Cụ thể các câu như sau:
Chi chi chành chành. Chi = cành cây; chành = chánh / ngành / cành. Câu thơ này đưa ra ý tưởng về sự biến đổi, tương lai, nguyên nhân - hệ quả. Cái đanh thổi lửa: Cái đanh = cái đinh; thổi lửa = nhóm lửa. Câu thơ này ám chỉ que diêm làm bật ra lửa, khẳng định “sức mạnh phương Tây” vốn đã được biết đến ở An Nam vào cuối thế kỷ 18.
Con ngựa chết trương: Ngựa là con vật biểu tượng năm Ngọ, chết trương tức là chết mà xác bị bỏ mặc cho đến lúc trương lên. Câu thơ này ám chỉ cái chết của vua Lê Hiển Tông (Cảnh Hưng), người băng hà vào ngày Mậu Ngọ (ngày thứ 17), tháng 7 năm Bính Ngọ (1786) sau 47 năm trị vì. Vua băng hà trong bối cảnh hoang mang chung, khi kinh thành bị các toán quân Tây Sơn chiếm đóng, đánh dấu sự mở đầu cho quá trình sụp đổ của nhà Lê (1788).
Ba phương ngụ đế: Ba phương = ba vùng; ngụ = ở tạm thời; đế = vua. Câu thơ này xác định tình hình chính trị An Nam sau khi triều Lê sụp đổ. Ba người xưng đế hợp pháp ở ba vùng đất nước: Nguyễn Văn Huệ (Quang Trung) ở miền Bắc, với thủ phủ đặt tại Thăng Long (hay Bắc Thành) và Phú Xuân; Nguyễn Văn Nhạc ở miền Trung, với thủ phủ đặt ở Quy Nhơn; Nguyễn Ánh (vua Gia Long trong tương lai) mang vương miện của chúa Nguyễn ở miền Nam.
Cấp kế thượng hải: Cấp = ban cho, cung cấp, nhanh chóng, cấp bách; kế - mưu mẹo, phương tiện, hỗ trợ; thượng hải = biển phía trên, chỉ các nước phương Tây mà ta chỉ có thể đến được nếu băng qua biển lớn. Câu thơ này liên hệ đến chuyến du hành của hoàng tử Cảnh, con trai Nguyễn Ánh, người mà vào năm 1789 đã cùng giáo sĩ Adran đến Pháp yêu cầu viện trợ.
Ú tim ù ập: Ú tim: Cách diễn đạt này được dùng để chỉ hành động đi trốn hoặc bịt mắt lại; ù ập = bắt kịp, đuổi kịp. Câu thơ cuối ám chỉ các sự kiện xảy ra sau cái chết của Gia Long, các sĩ quan cũng như lính thủy Pháp, những người từng giúp vị vua này lập nên triều đại. Vô tình hay hữu ý, các thế hệ trẻ nối tiếp các thế hệ thời Nguyễn Ánh đã biến đây thành trò chơi trốn tìm: người An Nam khiêu khích phản ứng của người Pháp bằng các hình thức khủng bố tôn giáo. Kẻ dù không muốn cũng đã mất vương triều; người dẫu không chủ ý lại giành được quyền bính. Cho tới tận phút cuối, tất cả vẫn chơi trốn tìm với nhau.

Nhiều người thuộc lòng bài đồng dao “Chi chi chành chành” nhưng ít người biết được ý nghĩa của nó.
Trong chương trình S Vietnam của VTV, ông Nguyễn Văn Hiếu (Ban quản lý Di tích Đền tưởng niệm Vua Hàm Nghi và tướng sĩ Cần Vương) cho hay: Chi chi chành chành là bài đồng dao nhưng thực ra bóng gió phản ánh hiện thực lịch sử. Theo ông, “ Chi chi chành chành” có nghĩa là công bố, thông báo rộng rãi cho mọi người được biết. “Cái đanh nổi lửa” nói về sự kiện thực dân Pháp nổ súng bắn vào biển Mỹ Khê (Đà Nẵng) vào năm 1858.
“Con ngựa đứt cương” nói về sự việc Vua Tự Đức Băng hà vào năm 1883, triều đình nhà Nguyễn rơi vào rối ren. “Tam vương ngũ đế” nói về sự kiện sau khi vua Tự Đức mất, có liên tiếp 3 vị vua thay nhau lên ngôi là Hiệp Hòa, Kiến Phúc và Hàm Nghi. “Cấp kế đi tìm” nói về sự kiện Tôn Thất Thuyết đưa vua ra thành Tân Sở tính kế chống lại Pháp, quân Pháp cho người đi khắp nơi tìm vua để làm yên lòng dân.
Cũng theo ông Hiếu, thực dân Pháp và triều đình nhà Nguyễn lúc đó có luật rất khắt khe, người dân phải bóng gió dựa vào bài đồng dao phản ánh một giai đoạn lịch sử của đất nước.