Bên trong căn nhà của nghệ nhân xóm lồng đèn Phú Bình: "Phải có cái đèn truyền thống nó mới ra Trung Thu"

Người thợ từng 10 năm gác lại những chiếc đèn

Cẩn thận tô từng nét cọ màu vàng cam lên chiếc lồng đèn con cá, ông Nguyễn Trọng Thành, 60 tuổi, chậm rãi kể về những năm tháng gắn bó với nghề làm lồng đèn truyền thống. Đầu cọ đi đến đâu, màu sắc hiện lên đến đó. Trong đôi tay đã quen với tre, kẽm, giấy bóng kính suốt hơn 40 năm, một chiếc lồng đèn Trung thu lại dần thành hình.

“Đến giờ này thì gia đình xác định sẽ là theo nghề đến cuối cùng rồi. Mình đã bỏ một lần rồi, 10 năm không làm rồi quay lại. Bây giờ khách hàng rất yêu thích và tìm đến nhà mình. Điều đó tạo cho mình động lực, đam mê nên không bỏ được nữa.”, ông Thành nói.

Những ngày này, không khí Trung thu đã hiện lên rõ rệt hơn giữa TP.HCM. Trong những con hẻm nhỏ, sắc đỏ, vàng của những chiếc đèn ông sao, đèn con cá bằng khung gỗ, tre và giấy bóng kính khiến ký ức về một mùa trăng tuổi thơ như được đánh thức trong mỗi người.

Chiếc đèn ấy không phát nhạc, không có hàng loạt hiệu ứng ánh sáng. Chỉ cần một ngọn nến được thắp lên bên trong, lớp giấy bóng kính bắt đầu hắt sáng, khung đèn hiện ra trong đêm và những đứa trẻ lại có một món đồ chơi để rước đi dưới ánh trăng.

Với ông Thành, việc “phải có cái đèn truyền thống nó mới ra Trung thu” là cách nghề của ông vẫn sẽ còn tồn tại qua nhiều thế hệ. Nhưng để có được những chiếc đèn ấy, người thợ đã phải đi qua không ít thời điểm tưởng như nghề sẽ biến mất.

Xóm lồng đèn Phú Bình từng là một trong những nơi làm lồng đèn thủ công nhộn nhịp mỗi dịp Trung thu. Theo lời ông Thành, có thời điểm hàng trăm hộ gia đình cùng làm nghề, những con hẻm trở thành nơi tập trung của những người thợ quanh năm chờ mùa trăng.

“Ngày xưa Phú Bình giống như khu công nghiệp vậy, nhiều ngành nghề lắm. Như dệt vải, nhuộm vải, làm bông, làm đèn Trung thu... Người ta tập trung cả trăm hộ làm đó”, ông nhớ lại.

Nhưng rồi mọi thứ dần thay đổi.

Trong ký ức của ông Thành, khoảng năm 2000, những mẫu đèn điện tử bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều trên thị trường, đầy mới lạ:

“Lúc đó đèn điện tử ồ ạt xâm nhập vào thị trường Việt Nam rất nhiều. Đèn truyền thống của mình cũng bị chậm và cạnh tranh. Nhiều gia đình bỏ nghề, cũng khó khăn”, ông Thành kể “Nhà mình cũng có thời gian bỏ nghề, 10 năm không làm đó.”

Nhưng rồi những người từng lớn lên cùng đèn truyền thống bắt đầu tìm về. Họ không chỉ mua một chiếc đèn. Họ kể cho ông Thành nghe về tuổi thơ của chính mình, về những mùa Trung thu ngày trước, khi một chiếc đèn giấy bóng kính đã đủ khiến cả đêm rằm trở nên đặc biệt.

“Sau này nhiều người vẫn yêu thích đèn truyền thống bởi họ nói, những chiếc đèn này như kỷ niệm tuổi thơ. Hồi đó họ chơi những chiếc đèn truyền thống như nào, họ kể lại cho mình. Đó là động lực để mình tiếp tục quay lại làm nghề cho đến giờ”, ông nói.

Ông trở lại với những chiếc đèn. Không phải vì nghề lúc ấy đã dễ dàng hơn, mà bởi ông nhận ra vẫn có những người đang tìm kiếm thứ tưởng như đã cũ. Những khách hàng ấy trở thành lý do để ông tiếp tục ngồi xuống, dựng từng khung tre, uốn từng sợi kẽm, cắt giấy, pha màu và vẽ lên những hình dáng quen thuộc của Trung thu.

“Phải có cái đèn truyền thống nó mới ra Trung Thu”

Ở tuổi 60, với ông Thành, giữ nghề truyền thống không đồng nghĩa với việc phải giữ nguyên mọi thứ. Ông hiểu, để những chiếc đèn thủ công tiếp tục có chỗ đứng, người thợ cũng phải thay đổi.

“Giờ chỉ còn hơn 10 hộ làm thôi. Cho nên mình cố gắng, năm nào cũng sáng tạo thêm mẫu mã mới, thay đổi chất liệu để cạnh tranh với đèn điện tử. Nếu mình cứ giữ lại những mẫu cũ thì cạnh tranh không lại”, ông nói.

Những người từng làm nghề lần lượt già đi. Có người qua đời, con cháu không tiếp tục. Có gia đình bán nhà, chuyển đi nơi khác. Nghề vì thế cũng không còn tập trung như trước.

Những chiếc đèn vẫn được làm, nhưng những người làm ra chúng ngày càng ít. Và chừng nào vẫn còn người muốn học, ông Thành vẫn sẵn sàng chỉ nghề.

“Không nhất thiết phải là con cháu, cứ có người tới là mình truyền nghề chứ sao không. Mình vẫn chỉ cho cách làm, hướng dẫn để các bạn làm được cái lồng đèn Trung thu” ông vui vẻ nói “Nhưng người thợ muốn làm đẹp phải có thời gian, phải học rất nhiều. Làm từ cái dễ đến cái khó chứ không phải học ngày một ngày hai mà được.”

Hơn ai hết, ông hiểu rất rõ đây không phải một nghề có thể học trong vài ngày.

“Làm ra được một chiếc lồng đèn Trung thu đẹp đòi hỏi người thợ phải khéo léo, tỉ mỉ. Nhất là công đoạn tạo dáng, tạo khung sườn phải mềm mại, ra hình. Sau đó mình vẽ sao cho sống động, màu sắc lung linh đẹp mắt. Đèn đẹp hay không thì hai khâu đó là quan trọng nhất.”

Những chiếc đèn mới hoàn thành lại được treo lên hong khô. Mùa trăng lại bắt đầu trong căn nhà của ông Thành với ngổn ngang của những màu đỏ, vàng, xanh trên giấy bóng kính; bằng những bộ khung được uốn thủ công và những nét cọ chậm rãi của người thợ.

Có thể xóm lồng đèn năm nào đã không còn đông như trước. Có thể những người ngồi bên những bộ khung tre cũng ngày một ít đi. Nhưng ở căn nhà nhỏ của ông Thành, nghề vẫn chưa dừng lại bởi vẫn còn người tìm đến mua một chiếc đèn, vẫn còn người hào hứng chụp ảnh kỷ niệm với một khung tre ông sao năm cánh, vẫn còn người kể về chiếc đèn tuổi thơ.

Và vẫn còn người thợ tin rằng chỉ cần những điều ấy còn tồn tại, chiếc đèn truyền thống vẫn sẽ có một chỗ trong đêm Trung thu của những đứa trẻ.

“Phải có cái đèn truyền thống nó mới ra Trung Thu. Đèn làm bằng giấy bóng kính, thắp nến lên lung linh lắm. Đèn điện tử giống như một món đồ chơi hơn là cái đèn Trung thu. Nên mình nghĩ không bao giờ thất truyền được đâu. Cái đèn Trung thu này vẫn sẽ tồn tại chứ.."