Bạn than thở mà làm gì, văn hoá 996 đã có từ 2.200 năm trước rồi

Tại Trung Quốc hiện đại, cái gọi là văn hóa làm việc 996 - làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày một tuần - đã trở thành một điểm nóng gây tranh cãi gay gắt. Trong khi một số người ủng hộ lịch trình khắc nghiệt này như một con đường tắt dẫn đến thành công, thì những người khác lại lên án đó là "nô lệ thời hiện đại", dẫn chứng bằng những trường hợp làm việc quá sức dẫn đến các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng hoặc thậm chí là tử vong.

Cuộc tranh luận này bắt đầu bùng nổ vào năm 2019, khi một cuộc biểu tình ẩn danh trên GitHub, nền tảng phát triển toàn cầu thuộc sở hữu của Microsoft, đã thu hút sự chú ý về việc văn hóa 996 đe dọa sức khỏe của những người làm việc trong ngành công nghệ như thế nào. Lịch trình này thực tế đã vi phạm luật lao động của Trung Quốc, vốn giới hạn thời gian làm việc ở mức 8 giờ một ngày và 44 giờ một tuần.

Nỗi đau mang tên nô lệ thời hiện đại

Tuy nhiên, hiện tượng làm việc quá sức không hề là chuyện mới mẻ. Từ rất lâu trước khi các gã khổng lồ công nghệ xuất hiện, người lao động Trung Quốc đã phải chịu đựng những áp lực tương tự trong nhiều thế kỷ.

Trong thời Chiến Quốc (năm 475-221 trước Công nguyên), quan chức Đổng Hòa đã làm việc không mệt mỏi cả ngày lẫn đêm khi đàm phán với một vương quốc đối địch, đây là một trong những ghi chép sớm nhất về việc làm thêm giờ. Vào triều đại nhà Tần (năm 221-206 trước Công nguyên), các quan chức phải rời nhà từ 4 hoặc 5 giờ sáng do giao thông kém phát triển và thường làm việc đến 7 giờ tối. Nông dân lao động từ lúc mặt trời mọc đến khi mặt trời lặn, trong khi các thương nhân chỉ ngủ chưa đầy 4 giờ để duy trì công việc kinh doanh của mình.

Gốc rễ xa xưa từ thời Chiến quốc

Việc tham gia buổi chầu sáng là điều bắt buộc trong thời cổ đại, nơi thực thi nghiêm ngặt việc đúng giờ và dậy sớm. Vào triều đại nhà Đường (năm 618-907), các quan chức sẽ bị phạt 20 roi nếu vắng mặt dù chỉ một ngày; vắng mặt 35 ngày sẽ dẫn đến án tù một năm. Những người đến muộn cũng bị trừng phạt bằng đòn roi. Một quan chức triều đại nhà Minh (năm 1368-1644), vì quá khiếp sợ những hậu quả của việc đi muộn, đã vội vã chạy qua cung điện trong cơn hoảng loạn, để rồi trượt chân và chết đuối dưới một dòng sông.

Hình phạt đòn roi và những cái chết thương tâm

Bên cạnh áp lực công việc thông thường và việc tham gia đầy đủ các buổi chầu, các công chức thời cổ đại còn phải quản lý các ca trực, điều này thường phải trả giá bằng thời gian cá nhân và cuộc sống gia đình của họ.

Nhà Đường đã thực hiện hệ thống trực đêm, yêu cầu một số quan chức phải làm việc từ 3 đến 4 ca trong vòng 10 ngày để xử lý cả các tài liệu thông thường lẫn các vấn đề khẩn cấp. Các quan chức cổ đại không được nhận lương làm thêm giờ, nhưng sự siêng năng của họ có thể giúp họ nhận được sự ân sủng của hoàng đế.

Trong thời Đông Hán (năm 25-220), một quan chức tên là Hoàng Hương thường xuyên làm thay công việc cho các đồng nghiệp. Khi hoàng đế phát hiện ông đang làm việc ngoài giờ trực, ngài đã rất ấn tượng trước sự tận tụy của ông và thăng chức cho ông.

Khi hoàng đế cũng là những "con nghiện" công việc

Ngay cả các hoàng đế cũng không hề xa lạ với việc làm việc vất vả. Người sáng lập triều đại nhà Minh, Chu Nguyên Chương, đã xem xét 1.660 sớ tấu chỉ trong vòng 8 ngày và yêu cầu các đại thần của mình phải xử lý hơn 200 văn bản mỗi ngày.

Vào triều đại nhà Thanh (năm 1644-1912), Hoàng đế Ung Chính, một người nổi tiếng cuồng công việc, chỉ ngủ 4 giờ mỗi đêm và đã viết hơn 10 triệu chữ trong suốt cuộc đời mình. Ông chỉ cho phép mình nghỉ 3 ngày lễ một năm: Tết Nguyên Đán, Đông chí và ngày sinh nhật của chính mình. Hoàng đế Ung Chính cũng đam mê đọc sách và làm việc vào ban đêm, tránh xa các hoạt động giải trí như đi săn hay các chuyến nghỉ mát mùa hè. Các báo cáo cho thấy ông sở hữu tới 35 cặp kính, được đặt khắp nơi trong cung điện để dễ dàng sử dụng.

Sự cân bằng mong manh giữa lao động và nghỉ ngơi

Bất chấp khối lượng công việc nặng nề, sự nghỉ ngơi vẫn được coi trọng trong xã hội cổ đại. Nhà Hán đã đưa ra "ngày nghỉ ngơi và tắm gội", cho phép các quan chức có một ngày nghỉ sau mỗi 5 ngày làm việc. Các triều đại nhà Đường và nhà Tống, với sự thịnh vượng về kinh tế, đã mang lại nhiều thời gian nghỉ ngơi hơn cho người lao động.

Các quan chức nhà Đường được nghỉ một ngày sau mỗi 10 ngày, cùng với các đợt nghỉ bổ sung cho các lễ hội và thăm cha mẹ già, với thời gian nghỉ kết hôn có thể kéo dài tới 9 tháng. Vào triều đại nhà Tống (năm 960-1279), các quan chức có thể tận hưởng tới 98 ngày nghỉ mỗi năm.

Từ những nhân vật nổi tiếng đến những công dân bình thường, những lời than phiền về lao động không dứt đã xuất hiện xuyên suốt lịch sử Trung Quốc. Khoảng 1.800 năm trước, những người công nhân cổ đại đã khắc những nỗi đau khổ như "tôi quá mệt mỏi" và "không có lương làm thêm giờ" lên những viên gạch đá, hiện đang được trưng bày tại một bảo tàng ở tỉnh An Huy, miền trung Trung Quốc, và vẫn gây được sự đồng cảm mạnh mẽ với du khách ngày nay.

Nhà thơ thời Đường Bạch Cư Dị đã dành phần lớn thời gian để làm việc nhiều giờ. Ông đã ghi lại những lần đi sớm về muộn của mình trong thơ ca, thể hiện sự chán ghét đối với các nhiệm vụ chính thức và tự hỏi: "Đến bao giờ tôi mới có thể rời bỏ chức vụ và lấy lại sự tự do của mình?". Ngay cả sau khi tóc đã bạc trắng, họa sĩ thời nhà Minh là Văn Trưng Minh vẫn phải thực hiện các ca trực đêm. Trong thơ của mình, ông mô tả bản thân là "mệt mỏi trong tinh thần, giống như một người đang bệnh" khi đang làm việc.

Cuộc đấu tranh để cân bằng giữa công việc và cuộc sống đã là một chủ đề dai dẳng qua các thời đại. Các kinh điển Nho giáo ca ngợi làm việc chăm chỉ là một đức tính đạo đức, cảnh báo rằng sự lười biếng sẽ dẫn đến thất bại. Ngày nay, sự tôn sùng lòng siêng năng vẫn tồn tại, với những ngày làm bù để bù đắp cho các kỳ nghỉ lễ quốc gia dài ngày, làm nổi bật sự căng thẳng đang diễn ra giữa làm việc và nghỉ ngơi trong bối cảnh lao động hiện đại của Trung Quốc.

Nguồn: SCMP