4 đặc điểm thường thấy ở người từ nhỏ thường xuyên bị so sánh

“Con xem bạn A kìa!”, “Sao con không được như anh chị?”, “Con nhà người ta làm được mà con thì không” là những câu không xa lạ với nhiều người. Với người lớn, đó có thể chỉ là một cách nhắc nhở hoặc kỳ vọng con tiến bộ hơn, nhưng với một đứa trẻ, việc liên tục bị đặt cạnh người khác có thể khiến chúng dần hình thành cách đánh giá bản thân dựa trên thành tích và sự công nhận từ bên ngoài.

Không phải ai từng bị so sánh cũng sẽ mang những đặc điểm giống nhau khi trưởng thành. Tuy nhiên, nếu việc này diễn ra thường xuyên và kéo dài, một số xu hướng về tâm lý và cách ứng xử có thể xuất hiện rõ hơn.

1. Dễ tự đánh giá mình thông qua người khác

Khi từ nhỏ thường xuyên được đặt cạnh anh chị em, bạn bè hoặc “con nhà người ta”, một đứa trẻ có thể dần quen với việc tìm câu trả lời cho câu hỏi “Mình có đủ tốt không?” bằng cách nhìn sang người khác.

Khi trưởng thành, thói quen ấy có thể tiếp tục xuất hiện trong học tập, công việc hay các mối quan hệ. Họ dễ để ý người khác đang kiếm được bao nhiêu, đạt thành tích gì, được khen thế nào rồi từ đó đánh giá lại bản thân.

Ngay cả khi bản thân đã có những thành quả riêng, họ vẫn có thể cảm thấy chưa đủ nếu xung quanh xuất hiện một người làm tốt hơn. Khi đó, vấn đề không hẳn nằm ở năng lực thực tế mà ở tiêu chuẩn mà họ dùng để đo giá trị của mình.

2. Rất nhạy cảm với lời nhận xét

Một người từng thường xuyên bị đem ra so sánh có thể đặc biệt để ý đến những lời nhận xét về năng lực của mình. Một câu góp ý bình thường đôi khi cũng dễ khiến họ suy nghĩ lâu hơn, nhất là khi nó chạm vào đúng điểm họ từng bị phê bình khi còn nhỏ.

Điều này không có nghĩa họ “quá nhạy cảm” hay không chịu được góp ý. Đôi khi họ chỉ đã quen với việc mỗi lời nhận xét đều có thể trở thành một phép so sánh: mình đang tốt hơn hay kém hơn người khác?

Vì vậy, có người sẽ cố gắng chứng minh bản thân nhiều hơn sau khi bị góp ý; ngược lại, cũng có người chọn né tránh những tình huống có khả năng khiến mình bị đánh giá.

3. Dễ đặt áp lực thành tích lên chính mình

Khi sự công nhận trong quá trình lớn lên thường gắn với việc “giỏi hơn”, “đạt điểm cao hơn” hoặc “bằng người khác”, thành tích có thể dần trở thành thước đo giá trị bản thân.

Một người có thể không hài lòng với kết quả 9 điểm vì biết người khác được 10, hoặc đạt được một mục tiêu nhưng ngay lập tức chuyển sang mục tiêu tiếp theo mà không cho phép mình tận hưởng thành quả. Họ không nhất thiết tham vọng hơn người khác, mà đôi khi chỉ đang cố tránh cảm giác mình “chưa đủ tốt”.

Ở trẻ em, đây cũng là lý do cha mẹ nên cẩn thận với những lời so sánh tưởng như vô hại. Việc khuyến khích con tiến bộ sẽ hiệu quả hơn khi tập trung vào quá trình và sự tiến bộ của chính con, thay vì liên tục đặt con cạnh một đứa trẻ khác.

4. Có thể vừa sợ thua kém, vừa sợ thất bại

Nghe có vẻ mâu thuẫn nhưng một người lớn lên trong sự so sánh thường xuyên có thể rơi vào cả hai trạng thái: rất muốn chứng minh mình giỏi nhưng lại sợ bước vào một việc mà khả năng thất bại cao.

Nếu mỗi lần mắc lỗi đều kéo theo câu hỏi “Tại sao con không được như người khác?”, thất bại có thể dần được nhìn nhận không chỉ là một kết quả chưa tốt mà như bằng chứng rằng bản thân kém cỏi.

Khi đó, họ có thể trì hoãn những việc khó, ngại thử điều mới hoặc chỉ lựa chọn những lĩnh vực mà mình tương đối chắc chắn có thể làm tốt. Ngược lại, một môi trường cho phép trẻ mắc lỗi, sửa sai và tiến bộ theo tốc độ của riêng mình có thể giúp trẻ xây dựng cảm giác về năng lực mà không phải liên tục nhìn sang người khác.

So sánh không phải lúc nào cũng gây ra tác động tiêu cực, và một lời nhận xét đơn lẻ cũng không quyết định tính cách của một người. Điều đáng lưu ý là tần suất, cách so sánh và thông điệp mà đứa trẻ nhận được sau đó: “Con cần cố gắng hơn” sẽ rất khác với cảm giác “Con chỉ có giá trị khi giỏi hơn người khác”.

Với trẻ, điều quan trọng không phải là lớn lên mà chưa từng nghe một lời so sánh nào, mà là biết rằng mình vẫn được yêu thương và tôn trọng ngay cả khi chưa đạt được thành tích tốt nhất. Khi đó, thành tích có thể trở thành mục tiêu để cố gắng, thay vì trở thành thước đo duy nhất để một đứa trẻ quyết định mình có đủ tốt hay không.