10 kiểu bạo lực tâm lý phổ biến trong nhiều gia đình: Đa số những đứa trẻ tổn thương đều bị "nuôi hỏng" theo cách này

Gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện một bài viết nhận được hàng vạn lượt đồng cảm với tiêu đề nhói lòng: "Tôi nhận ra rằng, nếu ở nhà bị cha mẹ 'bào mòn', ra ngoài xã hội chắc chắn sẽ bị đời 'vắt kiệt'".

"Bào mòn" hay "rút cạn" ở đây không phải là sự thiếu thốn về mặt vật chất, mà là sự bóc tước về mặt tinh thần. Dưới danh nghĩa tình yêu, nhiều bậc phụ huynh đang dần phá hủy tính chủ thể, ranh giới cá nhân, giá trị tự thân và phẩm giá của con mình.

Những đứa trẻ lớn lên trong một gia đình mà chúng hoàn toàn không có tiếng nói, khi bước ra xã hội thường không tránh khỏi hai số phận:

Hoặc bị "bóc lột" mà không tự biết, mặc định rằng thao túng và phục tùng là trạng thái bình thường của mọi mối quan hệ.

Hoặc biết rõ mình đang bị "vắt kiệt" nhưng không dũng cảm từ chối: Ở công sở không dám đấu tranh cho quyền lợi, khi xã giao luôn có xu hướng nhún nhường, chịu đựng, và trong quan hệ tình cảm thì liên tục tự dằn dặt, tổn thương.

Gia đình là lớp học đầu tiên để trẻ nhận thức về thế giới. Sự tự tin và bản lĩnh không được trao trong thời thơ ấu thì khi trưởng thành rất khó tự dưng sinh ra.

Đáng buồn thay, nhiều cha mẹ không hề cố ý. Họ chỉ chưa từng nhận ra mình đang lấy danh nghĩa "vì tốt cho con" để làm tổn thương đứa trẻ. Dưới đây là 10 hình thức bạo lực tâm lý phổ biến nhất trong gia đình. Mong rằng mỗi người làm cha mẹ có thể tự soi lại mình, đừng để tình yêu vốn là tấm khiên bảo vệ lại biến thành xiềng xích giam cầm cả đời con.

1. Phủ nhận sự tồn tại

Các nhà tâm lý học chỉ ra rằng: Tổn thương sâu sắc nhất đối với một đứa trẻ chưa bao giờ là lời chỉ trích về một sự việc cụ thể, mà là sự phủ nhận toàn bộ sự tồn tại của nó.

Câu nói "Thật hối hận vì đã sinh ra tao" không làm đứa trẻ ngoan lên, nó chỉ gieo vào lòng con hạt mầm độc hại: "Mình là kẻ thừa thãi", "Sự tồn tại của mình vốn dĩ là một sai lầm".

Những đứa trẻ sống trong lời miệt thị này thường có giá trị tự thân rất thấp, có thói quen tự dằn dặt và dành cả đời để đi tìm câu trả lời: "Lệu mình có đáng được yêu thương?".

Cha mẹ nói ra câu này có thể vì thất vọng khi con không đạt kỳ vọng, muốn dùng lời lẽ tàn nhẫn nhất để ép con "tỉnh ngộ". Nhưng thực tế, đứa trẻ không tốt lên, nó chỉ cảm thấy đến việc hít thở thôi cũng là sai lầm, hoàn toàn mất đi động lực sống và tự buông thả bản thân.

Lời khuyên: Phê bình là nhắm vào "hành vi", không phải nhắm vào "mạng sống". Lần tới khi nổi giận, hãy tự hỏi: Mình đang trách mắng sự việc này hay đang phủ nhận toàn bộ con người con? Mình đang giải quyết vấn đề hay chỉ đang xả cảm xúc?

2. Kiểm soát quá mức

Mặc áo gì, chơi với ai, chọn ngành học nào... biết bao lựa chọn lớn nhỏ của con đều do một tay cha mẹ định đoạt. Nhưng oái ăm thay, cha mẹ càng lo lắng kiệt sức thì con lại càng thiếu chủ kiến, thiếu trách nhiệm.

Tâm lý học có một thí nghiệm nổi tiếng về "Hiệu ứng chuột đói": Một nhóm chuột con được cung cấp thức ăn dư dả không cần nỗ lực; nhóm còn lại bị giới hạn thức ăn, phải tự mình mò mẫm khám phá mới được ăn no. Kết quả: Nhóm đầu tiên trở nên chậm chạp, khả năng thích nghi kém; nhóm thứ hai khi đối mặt với môi trường mới lại thể hiện năng lực sinh tồn và ham muốn khám phá vượt trội.

Đó chính là lý do cha mẹ càng nhúng tay vào nhiều, con càng khó trưởng thành. Việc quyết định thay và dọn đường sẵn cho con tưởng là bảo vệ, nhưng thực chất là tước đi cơ hội tự vấp ngã, tự tư duy, dần dần bào mòn động lực nội tại của trẻ.

Lời khuyên: Thay vì trải sẵn thảm đỏ, hãy trả lại quyền lựa chọn cho con. Ngày mai mặc áo nào, cuối tuần làm bài tập trước hay chơi trước, mâu thuẫn với bạn bè thì xử lý ra sao... Dù con xử lý chưa khéo, đó vẫn là bước đầu tiên để con học cách tự chịu trách nhiệm với cuộc đời mình.

3. Tống tiền cảm xúc (Đóng vai nạn nhân)

Không ít cha mẹ có thói quen biến sự vất vả nuôi nấng thành "đòn bẩy đạo đức" để ép con nghe lời: "Mẹ phải nhịn ăn nhịn tiêu để nuôi tao ăn học", "Vì mi mà đời mẹ mới khổ thế này".

Chuyên gia tâm lý Susan Forward từng viết trong cuốn Tống tiền cảm xúc (Emotional Blackmail): "Những người chúng ta quan tâm nhất, máu mủ nhất lại là những người có sức sát thương lớn nhất đối với chúng ta".

Kiểu thao túng này không dạy trẻ biết ơn, nó chỉ chất lên vai đứa trẻ món nợ cảm xúc vô hình:

Không dám từ chối cha mẹ.

Không dám sống cuộc đời mình muốn.

Ngay cả khi hạnh phúc cũng cảm thấy mình là kẻ mắc tội.

Tình yêu thương giữa cha mẹ và con cái chưa bao giờ là một cuộc trao đổi mua bán, mà là sự nuôi dưỡng hai chiều. Cha mẹ không áp đặt sự hy sinh lên con cái, đứa trẻ mới có thể thanh thản tiến về phía trước, coi gia đình là bến đỗ bình yên chứ không phải gánh nặng cả đời.

4. Thao túng tâm lý (Gaslighting)

Khái niệm "Gaslighting" bắt nguồn từ vở kịch Gas Light , kể về người chồng cố tình làm mờ đèn khí gas mỗi ngày, nhưng khi người vợ thắc mắc thì hắn khăng khăng phủ nhận, cho rằng vợ bị ảo giác. Ngày qua ngày, người vợ hoàn toàn nghi ngờ nhận thức của chính mình và đi đến bờ vực hoảng loạn.

Nhiều người nghĩ sự thao túng này chỉ có trên phim, nhưng nó lại ẩn nấp trong cuộc trò chuyện hằng ngày của vô số gia đình:

Khi con nói lên cảm nhận thật, cha mẹ liền gạt đi: "Con thì biết cái gì mà nói!", "Mới tẹo tuổi đầu mà bày đặt tổn thương".

Khi cha mẹ thất hứa, họ lại chối phắt: "Bố/Mẹ nói thế bao giờ? Nhớ vớ nhớ vẩn".

Khi liên tục bị người thân thiết nhất phủ nhận cảm giác và bóp méo thực tế, đứa trẻ sẽ dần mất đi sự tin tưởng vào phán đoán của chính mình. Khi lớn lên, chúng trở thành những người luôn nghi ngờ bản thân, không dám tự quyết định dù là việc nhỏ nhất.

Lời khuyên: Giáo dục tốt không phải là làm cho trẻ nghi ngờ bản thân, mà là giúp trẻ xác nhận và tin tưởng vào cảm xúc của chính mình.

5. So sánh và hạ thấp

Đạo diễn Lý An từng ngậm ngùi chia sẻ: Cha ông luôn thích lấy con nhà đồng nghiệp ra so sánh với ông. Dù sau này ông đã đoạt giải Oscar danh giá, người cha khi chúc mừng vẫn bồi thêm một câu: "Nếu con không làm đạo diễn, giờ chắc đã là giáo sư rồi". Lý An thú nhận, sự so sánh xuyên suốt nhiều năm khiến ông luôn cảm thấy "mình vĩnh viễn không đáp ứng được kỳ vọng của cha", đồng thời tạo nên tính cách luôn phải đi làm hài lòng người khác.

Nhiều cha mẹ coi sự so sánh là động lực, tưởng rằng lấy "con nhà người ta" làm cột mốc thì con mình sẽ biết xấu hổ mà vươn lên. Nhưng thứ đứa trẻ cảm nhận được không phải là động lực, mà là một lời miệt thị: "Con không đủ tốt, con không xứng đáng được công nhận".

Mỗi đứa trẻ có một mùa nở hoa của riêng mình. Buông bỏ thước đo mang tên "con nhà người ta", bạn sẽ nhận ra đứa trẻ trước mặt cũng đang nỗ lực hết sức để đâm chồi nổ lộc.

6. Bỏ mặc cảm xúc

Đến tận ngày nay, nhiều bậc phụ huynh vẫn giữ tư duy cũ kỹ: Nuôi con chỉ cần cho ăn no, mặc ấm, cho đi học đầy đủ là đã tròn trách nhiệm.

Bởi vậy, khi con chia sẻ về những tổn thương, buồn phiền, cái nhận lại thường là sự gắt gỏng: "Cho ăn cho học sung sướng thế còn đòi hỏi gì? Ngày xưa bằng tuổi mày bố mẹ còn chẳng có mà ăn!".

Chúng ta thường coi sự vất vả về vật chất là đáp án tối ưu cho tình yêu thương, mà quên mất rằng quá trình trưởng thành của một đứa trẻ cần nhiều hơn thế. Cảm xúc chưa bao giờ là chuyện vặt vãnh.

Lời khuyên: Lần tới khi con muốn tâm sự, hãy đặt điện thoại xuống, nhìn vào mắt con và nói: "Bố/mẹ đang nghe đây, con cứ thong thả nói nhé."

7. Nhân danh tiền bạc để uy hiếp

Trên các diễn đàn mạng, khi được hỏi: "Câu nói nào của cha mẹ khiến bạn đau lòng nhất?", rất nhiều câu trả lời có liên quan đến tiền bạc:

"Tiền tao làm ra, ăn của tao mặc của tao mà còn đòi hỏi? Có giỏi thì tự kiếm tiền mà mua!" -> Đứa trẻ từ đó không bao giờ dám mở lời xin cha mẹ bất cứ điều gì nữa.

"Đố mày biết tốn bao nhiêu tiền nuôi mày ăn học đến giờ không? Học cái ngành đấy sau này có tự nuôi nổi thân không?" -> Đứa trẻ ngậm ngùi từ bỏ ước mơ, khép chặt cánh cửa lòng.

Về bản chất, đây là sự khống chế bằng kinh tế. Nhà tâm lý học Alfred Adler từng nhấn mạnh: "Cha mẹ không nên cho rằng chỉ cần có tiền là đảm bảo được tương lai cho con, cũng không nên nhấn mạnh quá mức giá trị của tiền bạc trong gia đình, tránh để trẻ lớn lên trong cảm giác tội lỗi và thiếu thốn".

Nuôi dạy con chưa bao giờ là sự ban ơn. Sinh con ra là để con được sống cuộc đời của chính mình, chứ không phải dùng tiền bạc để mua đứt quyền lựa chọn của con.

8. Lôi con vào mâu thuẫn của cha mẹ (Ký sinh cảm xúc)

Tâm lý học có khái niệm "Tam giác hóa gia đình": Khi quan hệ vợ chồng xảy ra mâu thuẫn nhưng bất lực không thể giải quyết, cha mẹ thường có xu hướng kéo đứa trẻ vào giữa để làm "tấm đệm giảm xóc" hoặc nơi trút giận.

Những đứa trẻ liên tục phải nghe những lời than vắn thở dài, phải chọn phe, hoặc phải gánh vác câu chuyện "Vì con nên bố/mẹ mới phải chịu đựng ở lại cái nhà này" có nguy cơ trầm cảm cao gấp đôi trẻ em bình thường.

Chúng sống trong cảm giác tội lỗi từ nhỏ, hình thành nhận thức sai lầm rằng "mình phải có trách nhiệm với cuộc đời của cha mẹ". Khi trưởng thành, chúng rất dễ rơi vào bẫy hy sinh quên mình và luôn hy sinh lợi ích cá nhân trong các mối quan hệ.

Sự rạn nứt của cha mẹ chưa bao giờ là lỗi của đứa trẻ. Đừng bắt con phải dùng cả tuổi thơ để trả giá cho một cuộc hôn nhân mà nó không hề có quyền quyết định.

9. Xâm phạm ranh giới cá nhân

Có một cô gái chia sẻ câu chuyện cay đắng: Cô vô tình phát hiện mẹ ruột lén đọc nhật ký của mình. Đáng trần đời hơn, người mẹ không chỉ đọc mà còn cầm bút đỏ sửa lỗi chính tả, ghi chú bên cạnh như chấm bài tập về nhà. Khi cô phẫn nộ đối chất, người mẹ không hề hối hận mà còn lý lẽ: "Mẹ là mẹ của con, mẹ có quyền được biết con nghĩ gì", rồi quay sang trách ngược: "Nếu lòng con không có ma, việc gì phải giận dữ thế?".

Nhiều cha mẹ xem sự quan tâm là chiếc "vé thông hành" để vượt ranh giới. Họ nghĩ con do mình sinh ra, mình nuôi lớn thì không được phép có bí mật, phòng ngủ không được phép khóa cửa.

Nhưng con cái không phải là vật sở hữu của cha mẹ. Con đến thông qua bạn, chứ không phải dành cho bạn.

Một đứa trẻ sẵn sàng chia sẻ thế giới nội tâm với bạn là vì sự tin tưởng, chứ không phải nghĩa vụ. Hơn nữa, niềm tin khi đã vỡ thì rất khó lành. Bạn đẩy cánh cửa phòng con ra rất dễ, nhưng cánh cửa lòng của con có thể sẽ khép lại cả đời.

10. Tình yêu có điều kiện

Rất nhiều cha mẹ có thói quen gắn tình yêu thương với thành tích của con:

"Thi không đỗ thì đừng có về cái nhà này nữa!";

"Con mà không ngoan là mẹ không thương con đâu".

Những lời đe dọa buột miệng này sẽ khiến trẻ hình thành nhận thức lệch lạc: "Bản thân mình không đáng được yêu thương. Chỉ khi đáp ứng được yêu cầu của cha mẹ, sống đúng như họ kỳ vọng, mình mới có quyền được nhận tình yêu".

Tình yêu thương giữa cha mẹ và con cái không phải là giải thưởng phải tranh đấu mới có được, không phải thi tốt thì trao, thi trượt thì thu hồi. Được làm cha mẹ và con cái của nhau trong đời này là một nhân duyên kỳ diệu. Đừng gắn lên tình yêu những điều kiện khắc nghiệt. Sự chấp nhận và tình yêu vô điều kiện mới là điểm tựa vững chắc nhất để con tự tin bước ra đời.

Nhà triết học Albert Camus từng nói: "Tuổi thơ của một người chính là nơi mà người đó dùng cả đời để tìm cách rời đi, nhưng cũng là nơi họ liên tục quay trở lại".

Một đứa trẻ được yêu thương đúng cách sẽ mang theo bản lĩnh và sự tự tin để đi khắp thế gian. Còn một đứa trẻ bị khắc nghiệt, bị kiểm soát và bỏ mặc sẽ phải mất rất nhiều thời gian, thậm chí là cả đời, chỉ để hàn gắn những mảnh vỡ trong lòng.

Bởi vậy, xin đừng để những lời trách mắng vô tình, những tổn thương vô ý dập tắt đi ánh sáng trong mắt con. Bớt một phần áp đặt, thêm một phần bao dung - đó là món quà tuyệt vời nhất mà cha mẹ có thể dành tặng cho tương lai của con mình.

Nguồn: Sohu